.««. m

««*. m^

.ir ^'

^^'-W»

^^*»:

■^.^ B

,..-^:^,Ji^l: , |.,^:>

1^> M »

^ .--^

, :^^»^^,m:;¥:;^:ii:

:a: w

:?t?

■«...l,.

^:..:*,:n^

mi

«t«^^' '^-

.»■^

'%-

>r::B"'f:".m-"%."i

*

t

|H^H

1

m ^

■^^PV^^^^Mil^^^^KrJ^^^H

T^^^Hfl

Ä^-'

-»»«..*'^« » l

k

i-:, K

75

■1

« "™

%■ '^m^^■^-•:

<;il

•i«; " :ryüi: -'i ■!■

«5

^: '^-il'- ■:-it.^

».»■

,.«,:^

..*%-:"^"äato'

..ü^.*^

■**'■ 'M^

#^pif ■•'ä;

^^t.^:«'

:-w. ■B'.-m

^#:-%:

'm: %■

c* *5'

'W:-w:-'m<

M-^:x.

Drucke und Holzschnitte des xv. und xvi. Jahrhunderts in getreuer nachbildung.

XI.

DIE GRAMMATICA FIGURATA

DES

MATHIAS RINGMANN (Philesius Vogesigena)

IN FAKSIMILEDRUCK HERAUSGEGEBEN MIT EINER EINLEITUNG

VON

FR. R. V. 'WIESER.

STRASSBURG J. H. Ed. Heitz (Heitz & Mündel) 1905.

Verlag von J. H. Ed. Heitz (Heitz & Mündel).

ÜBER KUNST DER NEUZEIT.

Im Kampfe um die Kunst. Beiträge zu ar- chitektonischen Zeitfragen von Fritz Schu- macher. 144 S. I. Band. 2. A.ufl. 2.5o

Inhalt: Die Sehnsucht nach dem «Neuen». Stil und Mode. Monumentalkunst. Bürgerliche Baukunst. Grabmalskunst. «La ddmocratisation du luxe.» Der Individualismus im Wohnräume. Der Maler und das Kunstgewerbe. Vom Einrahmen. Das Dekora- tive in Klingers Werken. John Ruskin, der Apostel der modernen englischen Kunstbewegung. Englische Eindrücke.

Max Klinger als Künstler. Von Berthold Haendcke. 64 S. II. Band. j.

Maler-Poeten. Von Benno Ruettenauer. 92 S. III. Band. i.5o

Inhalt: Hans Thema. Anselm Feuerbach. Arnold Böcldin. Mas Klinger. Puvis de Chavannes. Gustave Moreau.

Die Prae-Raphaeliten. Von A. W. Fred. Mit 6 Illustrationen. i52 S. IV. Band. 3. 20

Inhalt: Ein Wort vom Kritiker. John Ruskin. «The Pre- Raphaelite Brotherhood.» Ford Madox Brown. William Holman Hunt. Sir John Everett Millais. Dante Gabriele Rossetti. Sir Edward Burne-Jones. Die Schüler und die Ausläufer der englischen Bewegung. Schlussbemerkung.

Symbolische Kunst. Von Benno Ruetten- auer. 182 S. V. Band. 3.—

Inhalt: Fäicien Rops. Die Romantik und der Prae-Rapha- elismus. John Ruskin. Dante Gabriele Rossetti.

Modernes Kunstgewerbe. Von W. Fred. 128 S. VI. Band. 2.5o

Inhalt: Das Interieur. Walter Crane. C. R. Ashbee. M. H. Baillie-Scott. Henri van de Velde. Ein Kapitel über das deutsche Kunstgewerbe. (Das Niveau. Ein Meister: Hermann Obrist. Moderne Buchausstattung und moderne Schrift.) Frankreicli und Amerika. (Gall£ Lalique Tiffany Vater und Sohn.) Zwei Wiener Baumeister. (Otto Wagner J. M. Olbrich.)

Kunst und HandAverk. Von Benno Ruet- tenauer. 140 S. VII. Band. 2.5o

Inhalt: Malerische Skulptur.— Eugene Carri^re. Das Moreau- Museum. Moderne Keramik. «Ein Dokument deutscher Kunst.» Peter-Behrens. Hans Christiansen und sein Haus. Rembrandt und Carl Neumann. Aphorismen.

Drucke und Holzschnitte des xv. und xvi. Jahrhunderts in getreuer nachbildung.

XI.

DIE GRAMMATICA FIGURATA

DES

MATHIAS RINGMANN (Philesius Vogesigena)

IN FAKSIMILEDRUCK HERAUSGEGEBEN MIT EINER EINLEITUNG

VON

FR. R. V. ^VIESER

STRASSBURG J. H. Eb. Hr.nz (Hrirz & Mündel) I 90 5.

II

DIE

GRAMMATICA FIGURATA

DES

MATHIAS RINGMANN i'Philesius Vogesigena)

IN FAKSIMILEDRUCK HERAUSGEGEBEN MIT EINER EINLEITUNG

VON

FR R. V. WIESER

STRAS5BURG

.1. H. Ed. Heitz (Heitz & Mündel) i*90 5.

?R

Das bibliographisch und inhahlich interessante Büch- lein, von dem wir hier eine Faksimile-Reproduktion publi- zieren, ist zuerst 1799 von J. Jacq. Oberlin beschrieben worden' nach dem Exemplare, welches 1765 mit der Bibliothek des Johann Daniel Schoepflin an die Siral,>- burger Stadtbibliothek gekommen war. Auf diese Be- schreibung sowie briertiche Auskünfte Oberlins gehen die bezüglichen Angaben von Panzer' und Bruneis zurück. Eine eingehende bibliographische Würdigung der Gramma- tica figurata von Ringmann-Philesius gab dann 1866 M. D'Avezac in seiner trefflichen Schrift über Martin Waldseemüller-Ilacomilus.* und zwar nach brief- lichen Mitteilungen des damaligen Vorstandes der Strali- burger Siadtbibliothek Aug. Saum ; D'Avezac hat das Büchlein selbst nie gesehen.

Im Jahre 1870. als beim Bombardement von Straßburg die kostbare Stadtbibliothek in Flammen aufging, ist auch das einzige bekannte Exemplar der Grammatica figurata zerstört worden.

Kurz vorher hatte der verdiente elsässische Forscher Charles Schmidt das Büchlein noch in seiner Hand gehabt, und sich einige Notizen daraus gemacht. 1875

' Magasin encyclop^dique, tome V, p. 3:.'l ff.

' .\nnaleä typbgraphici IX. p. 454.

» Manuel du libraire IV. «jo.

•> Annales des vcyages 18t*, dann separat mit einigen Nachtragen unter dem Titel: «Martin Hvlacomvlus WaltzemüUer, ses ouvrages et ses collabo- rateurs etc ». Paris 1867.

6

publizierte er eine Studie über Mathias Ringmann,' in der er auch die Grammatica figurata nach dem Straßburger Exemplare ausführlich beschrieb, und die Angaben D'Avezacs in mehreren Punkten ergänzte. Ch. Schmidt schlägt dabei sehr elegische Töne an ; er spricht von der Grammatica figurata, die er auf allen an bibliographischen Cimelien reichen Bibliotheken vergeblich gesucht habe,. wie von einem teuern Toten. 2

Den Spuren des Kosmographen Martin Waldsec- müllers nachgehend hatte ich mich auch mit seinem treuesten Freunde und Mitarbeiter Mathias Ringmann z\ beschäftigen. Bei diesen Studien fiel mir auf der kgl. Staatsbibliothek in München zu meiner freudigen Ueber- raschung ein wohlerhalienes Exemplar der Grammatica figurata in die Hände. Von dem Wunsche beseelt, das bereits einmal für unwiederbringlich verloren gehaltene kultur- und literaturgeschichtlich so bedeutsame Büchlein der gelehrten Benützung dauernd zu sichern, wandte ich mich an die durch ihre musiergiltigen Neudrucke rühm- lichst bekannte Verlagsfirma Heitz in Straßburg mit dem Vorschlage, die Grammatica figurata in der Sammlung "Drucke und Holzschnitte des XV. und XVI. .Jahrhunderts in getreuer Nachbildung» zu publizieren. Der Vertreter der Firma, Herr Paul Heitz, sagte bereitwillig zu, und der Direktor der Münchener Staatsbibliothek. Herr Ge- heimrat Dr. G. v. Laubmann erteilte mit gewohnter Libe- ralität die Erlaubnis zur Anfertigung des Faksimiles. .Ais dann die Publikation sich infolge äußerer Umstände leider

' •M.ithi.is Ringtnann (Philesius\ humaniste .\lsacien et Lorrain» in den Memoires de la Socist« d'archiiologie Lorraine et du Mu'i^e historique Lorrain. III Sirie. 3 vol. Nancy 1875, p. Ib5-'J33 Der .Aufsatz ist mit geringfügigen -Acnderungen wieder abgedruckt in Ch. Schmidts größerem Werke -Histoire livt^raire de l'.\Isace h hi lin du XVe et commencement du XVIe siecle>, Paris 1879. Tome II. chap. J.

2 «. . . depuis la guerre je Tai cherch^e, seit personnelleraenc soit par l'entremise d'amis trSs complaisants, dans toures les bibliotheques qui ont la r^putation de poss^der des raretfe hihliographiques: jusqu'a prcsent mes re-

cherches ont 6t6 vaines £n parient du volume. je le traiterai provi-

soirement comme un mort, je me servirai dun temps pass6> Hisl. lit. de l'.AIsace II, p. 119 f.

-verzögerte, wurde durch Herrn Dr. K. Klement auf der Hol'bibliothek in Wien ein zweites, und bald darauf auf der Universitiitsbibliothek in Prag ein allerdings un- vollständiges — drittes Exemplar der Grammatica figurata aufgefunden.'

So ist also der von Charles Schmidt bezüglich der Grammatica figurata ausgesprochene Wunsch »si la mort n'etait qu'apparente, si le pretendu defunt ressuscitait dans un coin de quelque bibliothequei 2 in unerwartet reichem Maf^e in Erfüllung gegangen.

Die Bedeutung der Grammatica figurata für die Ge- schichte der Pädagogik hat Dr. K. Klement in seinem Aufsatze «Zur Geschichte des Bilderbuches» eingehend und sehr sachkundig gewürdigt. Hier genüge es hervorzu- heben, daß das merkwürdige Büchlein die Anleitung zu einem Kartenspiele enthält, durch welches die Regeln der lateinischen Grammatik nach den damals gebräuch- lichsten Lehrbüchern, der «ars ininor Donati« und der «regula Remigii»,^ den Schülern leichter fafJlich gemacht, und dem Gedächtnis besser eingeprägt werden sollten. Die Idee, ein grammatisches Kartenspiel herauszugeben, ■war übrigens nicht von Ringmann ausgegangen, sondern von Walter Lud, Sekretär des Königs Rene H. von Lothringen und Kanonikus in St. Die. In diesem an- mutig gelegenen Vogesen-Studtchen hatte W. Lud einen kleinen Kreis von Gelehrten um sich versammelt, das Gym- nasium Vosagense, dessen eifrigste und literarisch bedeu- tendste Mitsjlieder Martin Waldseemüller-llacomilus und

Dr. K.-xri Klement: Zur Geschichte des Bilderbuches und der Schülerspielc. Sonderabdrucl; aus dem Jahresberichte des \i. k. Staatsgvmna- siums im 19. Bez. Wiens, Leipzig" 1903. - Idem : Xeue Belege für das Lebens- bild des Philesius Vogesigcna im Tahrbuch f. Gesch., Sprache und Literatur Elsaß- Lothringens. XX. Jahrg., Straßburg 1904.

2 Hist. littir. de r.Alsace 11, p. l'JO. "

.' Ueber Donatus und Remigius wären u. a. zu vergleichen : Donali ars minor ed. H. I-Ceil, Grammatici lat. IV', '6'v ü und De granim;iticis quibusdam Jat. inf. aet. Erlangen 18<3^; I. Huemer in dem Sitzungsber. der Wiener Akademie lÄSO und 1SS,S; K. Bürsian, Gesch. der klass. Philologie in Deutsch- land, München und Leipzig 1^S5 ; Bäbler, Beitrüge zu einer Gesch. der lat. Grammatik im Mittelalter. Halle ISbS; W Fox. S. J., Remigii .Autissiod. in artem Donati minorem Commcntum. Lipsiae. Teubner 190L'.

8 -

Mathias RingmannPhilesius waren. Ihre Arbeiten druckten diese F^uma^isten zum Teile selbst in einer kleinen Druckerei, welche Walter Lud in St. Die eingerichtet hatte.' Auch die Grammatica figurata ist in dieser «officina literaria» gedruckt.

Als den unmittelbaren Anlal? für die Bearbeitung und Herausgabe der Grammatica figurata bezeichnet Lud in seinem Dedikaiionsschreiben an den Rischof von Toul (p. 3) den Umstand, daß die schwächliche Gesundheit Ringmanns durch das unausgesetzte Studium griechischer Handschriften angegriffen gewesen sei. Er habe ihn daher überredet, diese anstrengende Arbeit zu unterbrechen, und sich einige Zeit mit leichteren und heiterern Dingen zu beschäftigen, und zwar habe er ihm zur Erholung das Thema gegeben, ein grammatisches Kartenspiel zu bearbeiten. Ringmann habe sich nicht ungern dazu herbeigelassen, da er selbst bei seinem berühmten Lehrer Faber Stapulensis (Lefevre d' Etaples) in Paris ein Schulspiel gelernt habe, die Rithmiomachia, an das er sich noch oft erinnere. Diese Rithmiomachia oder Riihmimachia* war aber kein Karten- spiel, sondern ein arithmetisches Brettspiel mit Steinen.* Nicht dieses Spiel des Faber Stapulensis haben wir als Vor- bild der Grammatica figurata anzusehen, dem Walter Lud schwebten vielmehr jene Schulkompendien in Form von Kartenspielen vor, welche Thomas Murner erfunden hatte, und seit einigen Jahren zu Strasburg und an anderen

' Vergl. D'.'Vvez.ic, 1. c, p. 11 ff. u. L. Gallo is. Le Gymnase Vosgien (Bulletin de la Soc. de geographie de l'Esi 19M}, p. 88 ff. Es ist eine Ver- kennung der Verhältnisse, wenn frühere .A-Utoren. wie .-Mex. v. Humboldt, (Kritische Untersuchungen II. p. 363i; O. Peschel. iGesch. des Zeitalters der Entdeckungen, p. -110) u. ;i. den Geographen Waldseemüller, der zunächst als Schöpfer des Namens .Amerika bekannt geworden war, als Gyranasial-Pro- fessor in St. Di^ bezeichnen.

' Die Schrift des Faber Stapulensis erschien in dem Sammelwerke: «In hoc opere contenta : Arithmetica deccm libris demonstrata. Musica libris de- monstrata quatuor. Epitome in libros arithmeticos divi Severini Boetii. Rithmi- machia ludus qui et pugna numerorum appellatur -. Die erste Ausgabe ist 14% in Paris gedruckt, eine zweite erschien bei Henricus Stephanus in Paris 1514. Vergl. D'Avezac, 1. c, p. VI und C h. Schmidt, Hist. lit. II, 90 f.

3 Vergl. Ch. Schmidt, .VI. Ringmann. p. 171. Hist. lit. de l'Alsace II, d. 91 u. IL'2; K. Klemcnt, Zur Gesch. des Bilderbuches, p. 19 ff.

9

Orten in der Schule verwendete.' Speziell kommt hier in Betracht das Chartiludium logicae, das zuerst i 5o7 in Krakau erschien, und von dem dann eine zweite Auflage I Sog in Straßburg gedruckt wurde, und zwar von Joh. Grüninger, mit dem W. Lud in reger geschäftlicher Verbin- dung stand. 2 In der Vorrede erwähnt Murner, daß er über dieses Kartenspiel bereits an der Universität Freiburg Vor- lesungen gehalten habe mit so großem Erfolge, daß die Schüler bald aus den Karten wie aus einem Buche lasen.* In Freiburg dozierte N4urner im Jahre i 5o6. Noch früher, schon I 3o2, hatte Murner andere pädagogische Spielkarten veröffentlicht, nämlich solche, durch welche das Auswendig- lernen der Institutionen Kaiser .lustinians erleichtert werden sollte.* Einen zu diesen juristischen Spielkarten gehörigen gedruckten Text stellte er bereits in der aus dem Jahre i 5oS stammenden Vorrede zum Chartiludium logicae in Aussicht,* doch erschien dieser erst i5i8 in Straßburg unter dem Titel : Chartiludium Institute summarie doctore Thoma Murner memorante et ludenie.« Murner hat also sowohl die juristischen wie die logischen Spielkarten zu- nächst allein drucken lassen, und die dazu gehörigen er- klärenden Texte erst später herausgegeben, wahrscheinlich weil er beim Unterrichte die Erfahrung machte, daß ein

Ch. Schmidt, Hist. lit. 11, p. 122 f. u. 420 und R^pertoir bibliogra- phique Strasbourgeois, .Strasbourg (Heitz) 1893 tf. I, p. 46. K. Klement, 1. c, p. 22. .

- Bei Johann Grüninger hatte W. Lud 1507 seine Schrift Speculi Orbis . . . Declaratio et Canon drucken lassen ; andererseits hat Grüninger die Cos- mographiae Introduclio WaldseemüUers, welche 1507 in St. Di6 gedruckt worden war, 1509 nachgedrucl;t. Beide .-Vusgaben des Chartiludium logicae sind jetzt bibliographische Raritäten ; von der StraLlburger .Ausgabe von 1509 befinden sich 2 Exemplare in Wien, eines auf der Hofbibliothcli, und eines in der Hauslab-Liechtenstein'schen Sammlung, weitere Exemplare in Paris, StraBburg, Nürnberg.

y «Testor deum, quod praxim hanc praesentem in universitate Fribur- gensi legi. Discipulos habui etsi paucos, qui ex simplici chartarum intuitu mox in imaginibus quasi in libro recensebant etiam promptissime; ut fere pro liite- ris imaginibus uterentur».

' Dr. L. Sieber. Thomas Murner und sein juristisches Kartenspiel, Beiträge zur vaterländischen Geschichte, herausgeg. von d. hist. Gesellschaft in Basel. Bd. X, B,asel 1875. p. 287 ft'. Vergl. auch C h. Schmidt, Hist. lit. II, p. 269 und R6p. bibliogr. Strasbourgeois, III, p. 33.

5 «Haec si ad nos laudata fama regredientur, quattuor Justiniani Caesa- ris libros dabimus exprimendos in similem formam redactos».

6 Ch. Schmidt, Hist. lit. II, p. 425.

10

rascherer und besserer Lehrerfolg zu erzielen sei, wenn die Schüler außer den Karten auch ein die Gebrauchsan- weisung sowie die Fragen und Antworten enthaltendes Texibüchlein in der Hand hatten, als wenn die Erklärung ganz dem Lehrer überlassen blieb.

Von den j u r i s t i sc h e n Spielkarten Murners ist ein nahezu vollständiges Exemplar auf der Universitäts- Bibliothek in Basel aufgefunden und von dem Bibliothekar Dr. L. Sieber ausführlich beschrieben worden. Man hat ■dasselbe als Unikum bezeichnet.» Ich freue mich, noch ein zweites Exemplar nachweisen zu können. Dasselbe stammt aus der Amraser-Sammlung des Erzherzogs Ferdinand von Tirol und befindet sich jetzt in dem kunsihistorischen Hofmuseum in Wien. Dieses Kartenspiel ist schon lange in Fachkreisen bekannt und wiederholt beschrieben, 2 aber noch nie als das Chartilu- dium Institute des Thomas Murner erkannt worden.

Zur Grammatica figurata Ringmanns haben selbstver- ständlich ebenfalls Spielkarten gehört. Vielleicht gibt unsere Faksimile-Ausgabe des Textbuches den Anstoß, daß diese Karten, oder wenigstens einzelne Blätter in irgend einer Sammlung identifiziert werden. Die Figuren-Karten des Spieles sind in unserem Büchlein abgedruckt, zweifellos mit denselben Holzstöcken, die auch für die Spielkarten verwendet wurden. Danach hatten die Blätter ungefähr

1 L. Sieber, 1. c„ p- 275. Ch. Schmidt, Hist. lit. 11. p. 269, Das juri- stische Kartenspiel Murners enthalt 12 Partien (Schelle, Kamm, Eichel, Herz, Krone, Kufe. Gloclie, Blasebalg, Klingel, Schild, Fisch, Messer), jede Farbe zu 10 Karten, dazu noch eine überzählige Karte: die Sau. Das vollständige Spiel •umfaßte also 121 Blätter (in dem Baseler Exemplare fehlen 2 Blätter), .-^uf den Einsern oder Assen sind die 12 obersten Reichsfürsten abgebildet: der Kaiser Maximilian I., die 7 Kurfürsten und die 4 Herzoge von Schwaben, Baiern, Braunschweig und Lothringen. Die 10 Karten jeder Farbe tragen auf der Rückseite d.as Wappen des betreffenden Reichsfürsten.

2 Ueber dieses Wiener Kartenspiel vergl. u. a. : Pr(imisser), Spiel- karten im XV. Jahrhundert, Wiener Modenzei-tung 1817; R. v. Eitelberger, Ueber Spielkarten mit besonderer Rücksicht auf einige in Wien befindliche alte Kartenspiele, Mitteilungen der k. k. Zentral-Kommission etc. 1860; E. Hart mann von Franzenshuld. Ein höfisches Kartenspiel. Jahrbuch der kunsthistorischen Sammlungen des a. h. Kaiserhauses I, 1883. Das Wiener Exemplar des juristischen Kartenspieles von Murner umfaßt 110 Blätter; es fehlt ihm die ganze Herz-Dekade (Kurfürst E. B. von Trier), und der Schellen- Einser (Kaiser Maximilian I.).

dieselbe Größe, wie unsere heutigen Spielkarten. Die Zeichnungen verraten einen tüchtigen Künstler, und wir werden wohl annehmen müssen, dal^ sie, sowie die dazu gehörigen Holzstöcke, nicht in St. Die, sondern wahrschein- lich in Straßburg gemacht sind, wo damals auf dem Ge- biete der Xylographie bereits Hervorragendes geleistet wurde. Die unbeholfenen kleinen Text-Illustrationen der Grammatica figurata dagegen, welche nach den Angaben und unter persönlicher Leitung Ringmanns gezeichnet wurden,' dürften wohl in St. Die angefertigt worden sein.

M. Waldseemüller schrieb am 5. April 1607 aus St. Die an seinen Freund M. Joh. Amerbach in Basel, ^ dieser möge ihm eine griechische Ptolemaeus-Handschrift aus der Bibliothek des dortigen Dominikanerklosters behufs KoUaiionierung einschicken ; er werde dieselbe nach einem Monat wieder zurückstellen, und zum Danke dann ein Exemplar seines bis dahin fertig gedruckten Erdglobus* beilegen, «et a I i a q u a e d a m , q u a e f i I i i s t u i s prodesse poterint». Daß es sich hier um ein li- terarisches Geschenk für die Söhne Amerbachs handelt, steht bei einem so seriösen Forscher wie Waldseemüller von vorneherein fest. Aber was waren das für literarische Dinge denn von mehreren ist ja die Rede -, welche den Knaben nützlich sein konnten ?

Unwillkürlich denkt man an die damals eben auf- kommenden Schul-Kartenspiele, und da WaldscemüUer in dem Briefe ausschließlich von Arbeiten des Gymnasiums Vosagense spricht, so kann nur die Grammatica figurata in Betracht kommen. Daraus ergäbe sich, daß Walter Lud schon i5o7 sich nicht nur bereits mit der Idee der

'' ' Vergl. die Stelle p. 17 von dem Pictor «qui nobis eflingentibus pariter et dictantibus talia designavif.

2 Dieser Brief Waldseemtillers das einzige bis jetzt bekannte Auto- gramm seiner Hand ist nacti dem auf der Universitiltsbibliothek in Basel befindlichen Originale publiziert von C h. Schmidt in seiner Monographie über M. Ringmann, p. L'27.

3 Vergl. L. G aHois, Les g^ographes allemands de la Renaissance, Paris 1890, p. 48fr.; J. Fischer, S. ,1. und Fr. v. Wieser, Die älteste Karte mit dem Namen Amerika aus dem Jahre 1507 und die Carta marina aus dem Jahre 151b des M. WaldseemUller (Ilacomilus), Innsbruck 1903, p. 14.

Grammaiica figurata beschäftigte, sondern daß seine grammatischen Spielkarten damals schon ge- druckt waren, oder ihr Druck wenigstens soweit vor- geschritten war, daß die Ausgabe derselben für die nächste Zeit «per unius mensis spacium» in Aussicht gestellt werden konnte. W. Lud hätte danach also, ganz so wie Murner, die Spielkarten zunächst allein publiziert, und das Textbuch, unsere Grammatica figurata, erst nachträg- lich ausarbeiten lassen, nachdem das für ihn vorbildliche Chartiludium logicae Murners erschienen war.

Für die Geschichte der Geographie ist die Grammatica figurata insofern von Belang, als sie uns einige Daten liefert zur Entstehungsgeschichte der großen für die Karto- graphie so bedeutsamen Straß burger P t o 1 e m a e u s- Ausgabevon i5i3.

Walter Lud bemerkt (p. 4) in seinem Dedikations- schreiben an den Bischof Hugo de Hassardis,' dieser werde demnächst einige bedeutendere Publikationen aus der Druckerei' von St. Die zu sehen bekommen und darunter werde voraussichtlich in erster Linie den Beifall des Kirchen- fürsten finden "Claudij Ptolemaei geographia e Graeco ori- ginali diligentissime castigata variarumque rerum additione ornatissimau. Und Kingmann erzählt p. 22 von den Bezieh- ungen, die er auf seinen beiden Reisen nach Italien mit den dortigen Humanisten angeknüpft hatte, insbesondere mit Giov. P'rancesco Pico de Mirandola (dem Neffen), Man- tuanus Carmelita und Lilio Gregorio Giraldi ; letzterer habe ihm kürzlich («hoc anno« d. i. [ 3o8) in p'errara eine griechische Handschrift der Geographie des Ptolemaeus übergeben, damit er sie nach Deutschland mitnehme.

Diese Stelle bildet eine willkommene Eri^änzung zu

* Es sei darauf hine;e\\'iescn, daü diesem ausdauernden Gönner des Gym- nasium Vosagense aueh die grolie Carla marina von lölb des Martin Wald- seemUMer gewidmet ist. V'ergl. ,1 Fischer S. J. und F. v. Wieser, 1. c.

2 Ex armario nostro». Der .AusdrucI^ armarium ist hier offenbar gleich- bedeutend mit aofficina litteraria» wie sich Lud in der Dedilvationsepistel aus- drüclit, oder «libraria oflicina». wie die Drucl;erei von St. D\6 in der zweiten Ausgabe der Cosmographiae Introductio von 1507 genannt wird.

dem, was wir über die von Ringmann aus Italien geholte griechische Piolemaeus-Handschrift bereits wußten aus dem Dedikationsschreiben der Straßburger Ptolemaeus- Ausgabe von i5r3, und den in dieser Ausgabe abgedruck- ten Briefen des Lilio Greg. Giraldi (Ferrara 23. Aug. i 5o8) und des Pico von Mirandola (Novi 29. Aug. i5o8).i Aus der Ueberschrift des letztgenannten Briefes «Joannes Franc. Picus Mirandulae Dominus Concordiaeque Comes: Jacobo Aeszler J. ü. Doctori et complicibus S. D.» hat man ge- folgert, daß die Straßburger Juristen Jac. Aeßler und Georg üebelin (auf deren Kosten die von Lud, Waldseemüller und Ringmann bearbeitete Piolemaeus-Ausgabe schließlich in Straßburg gedruckt wurde), es gewesen seien, welche den Philesius-Ringmann 1 5o8 nach Italien zu Pico von Mirandola schickten, um eine griechische Ptolemaeus-Hand- schrift zu holen.* Es ist aber dabei übersehen worden, daß dieser Brief des Pico tatsach- lich nicht an Jac. Aeßler et complicibus, son- dern an W. Lud et complicibus, das heißt an die Mitglieder des Gymnasium Vosagense geschrieben war. Aeßler hat einfach den Namen des ursprünglichen Adressaten beim Abdruck des Briefes gegen seinen eigenen vertauscht, mit derselben Skrupellosigkeit, mit welcher er und sein Kompagnon Uebelin die Namen Lud und Waldseemüller in der Ptolemaeus-Ausgabe voU- stiindig unterdrückten, und sich so die Früchte jahrelanger -opferfreudiger Arbeit der S. Deodater Humanisten wider- rechtlich anmaßten. Daß der Brief Picos wirklich an die Gelehrten des Gvmnasium Vosagense gerichtet war, er- hellt schon aus seinem Wortlaute, aus der Bezugnahme auf die gelehrten Männer in dem Vogesen-Gebirge,' aus

' Vergl. D'Avczac, 1. c, p 1^^ f und K. Klcment im Jahrbuch für ■Geschichte, Sprache und Literatur Elsaß-Lothringen'i XX. p. 30U f.

2 Ch. Schmidt, .Math. Ringmann. p. 201, und Hist. lit. II. p. 117. Vergl. auch D'Avezac. 1. c, p. 148.

s Xec mihi ipsi persuasissem in ista Vogesi rupe legere vires adeo doc- tos beneque institutos etc.

14

der Bemerkung, dal^ die Adressaten des Briefes, wie Ring- mann berichtet habe, ihrer Ptolemaeus-Ausgabe noch aller- lei über die neuen Entdeckungen der lusitanischen Flotte beizufügen gedächten etc.' Das stimmt genau mit dem überein, was schon 1507 W. Lud in seiner Speculi orbis declaratio 2 M. Waldseemüller in der Cosmographiae intro- ductio,3 und in seinem Briefe an den Basler Buchdrucker M. Joh. Amerbacli* über ihre Arbeiten an der Ptolemaeus- Ausgabe angeführt haben. Aus der Schrift Speculi orbis declaraiio erfahren wir aul.'^erdem, daß die Ptolemaeus- Ausgabe nicht nur in der Druckerei des W. Lud zu St. Die, sondern auch auf seine Kosten gedruckt werden solle: ■■quem nostris impensis mox Christo favente im- primemus». Daß Lud auch noch i5oq an dieser Absicht testhielt, und daß er und seine Mitarbeiter damals mit der Ptolemaeus-Ausgabe angelegentlich beschäftigt waren, das wird nun durch die erwähnten Stellen in dem Dedikations- schreiben Luds in der Grammatica figurata klar erwiesen. Die griechischen Codices "volumina graeca» mit denen, sich Ringmann damals (Ende i 5o8 oder Anfang i Sog) in St. Die so angestrengt beschäftigte, w^aren ohne Zweifel Ptole- maeus-Handschriften, und zwar einerseits die von Lilio- G. Giraldi erhaltene, andrerseits jene, welche Waldsee- müller schon 1 507 aus der Bibliothek des Dominikaner- klosters in Basel entliehen hatte, und von der er glaubte, daß sie dem Originale sehr nahe stehe.» Otfenbar erwies.

' Cujus viri [Ptolemaei] tiiligentiae pleraque vüs adhibituros retulit Plii- lesius: inter quae illa cum Ptolemeo ipsi, tum caeteris ignota scriptoribus, nostra aeiate miro providcntiae munere lusitana classe reperta.

- ... Je ignota terra per Lusitaniae regem pridem . . . inventa propere paravimus typum. De qua ora plura et reriora in Ptolemaeo per nos et Mar- tinum Ilacomylum talium rerum soientissimum cum multis additamentis recog- nito (quem nostris impensis mox Christo favente imprimemus) videre licebit.

^ Hinc factunt est, ut me Ubros Ptholomalo ad exemplar Graecum quo- rundam ope pro virili recognoscente et quattuor .Americi Vespucij navigationum lustrationes adjiciente etc.

'* Non credo te la terenos Ptliolomei cnsraograptiiam recognitis et adiectls- quibusdam novis tabulis impressuros in oppido Divi Deodati.

5 Vergl. den Brief Waldseemtillers an .Amerbach : Est apud praedica- tores vobiscum in biblioteca Ptholomei über graecis caracteribus sci'iptus, queni cgo ut originale arbitror emendatissimum.

sich der Basler Kodex aber nicht als so zuverlässig, wie Waldseemüller angenommen hatte, und aus diesem Grunde schickten Lud und Waldseemüller den Ringmann im Sommer i5o8 nach Italien, um dort durch Vermittlung des Pico von Mirandola, zu dem Ringmann bereits auf seiner ersten italienischen Reise im Jahre i 5o5 in persön- liche Beziehungen getreten war, für ihre Ptolemaeus-Aus- gabe eine iiltere und bessere Handschrift des griechischen Originaltextes aufzutreiben. Ringmann wurde von Pico von Mirandola sehr freundlich aufgenommen, mit seinem Anliegen aber an Lilio G. Giraldi in Ferrara verwiesen. Nachdem er hier die sehnlich gesuchte Ptolemaeus-Hand- schrift endlich gefunden und bereitwillig ausgefolgt erhalten hatte, kehrte er mit seiner kostbaren Beute über Venedig nach Hause zurück.' Eine Erklärung der griechischen Zahlzeichen, um welche er den Giraldi gebeten hatte, schickte ihm dieser mit Schreiben vom 23. August 1 5o8 nach. 2 Pico von Mirandola aber schrieb ein paar Tage später von Novi aus s an Walter Lud und seine Freunde, die «viros adeo docios beneque institutos in ista Vogesi rupe», jenen causierenden Brief, welchen dann Aeßler und Uebelin i5i3 mit gefälschter Adresse in der Ptolemaeus- Ausgabe als Vorwort abdruckten.

Das Faksimile der Grammatica figurata, welches wir hiemit der Oeffentlichkeit übergeben, ist bis auf einige unbedeutende Details vorzüglich gelungen und absolut getreu. Auf Seite 7 rechts oben ist die Blattnummer Ä, auf Seite 59 letzte Zeile links vi in vltima ausgeblieben. Der unvollkommene Abdruck der untersten Zeile auf Seite

' K. Kl em ent, Jahrbuch für Gesch. etc. Elsaß-Lothringens, XX, p. 301.

2 Dieser Brief Giraldis ist in der Plolemaeus-Ausgabe von 1513 am Schlüsse des Textes abgedruckt.

3 Ch. Schmidt bemerlct (Math. Ringraann, p. 201 u. Hist. lit. II, p. 117) <Novi, non loin de Genes'>. Es handelt sich aber hier selbstverständlich nicht um Kovi Ligure, sondern um Novi di Modena, das nördlich von Carpi in der Kähe von Mirandola liegt.

i6

55 sowie andere Inkorrektheiten und Inexaktheiten kom- men aber nicht auf das Konto der Reproduktion sondern des Originaldruckes.

Es ist mir eine angenehme Pflicht, dem Herrn Ge- heimrat Dr. G. V. Laub mann und den Herren Verlegern für die entgegenkommende Förderung, welche sie dieser Neuausgabe der Grammatica figurata angedeihen ließen, auch an dieser Stelle wärmsten Dank auszusprechen.

GRAMMATICA

-r

HCjVKäIä:

OCTO PARTES ORATlONlS/SECVN^

dum Donati cditionem &: regulam Remigq

ita fmaginibus expreffas vt pueri iucu?

do chartarum ludo faciliora Grämai?

t jcze prseludia difccre &! exer#

cerequeant*

Tetraflicfiofi . Schemata Gramaticas hec defignantia partes

Q^uifcjp velit vigili mente videre puer» Comixtnm ludo mirabitur vtile dulci

Dum difdt graciÜ Grämata noftra ioco ;

BIBLIOTHEC^

MONACENSTS.

Vos qui GrSmaticä iuucnes addifciris aitem

PcrteGparilcm fcmpcr habere modum Ad remiucundam faciles conuertite mentcs

At^ hilari noftros fronte videte typos In noua cemetis mutatas corpora partes :

Cemetis veftris fchemaca grata animis FiÄio nodra fcret laflatis dulce leuamen

Non omni prorfus comoditate carens « QvLQ vos fallaci ne pe(florc di^a putetis

Singula per praxiin res probat ipfa fuam i:

EPISTOLA. ^ 'z. Sicto andftiti Hugoni de HaTardis epifcopo TuUenfi Gualthcrus Lud DeodateruCa^ ronicus S .D.P« Dignifllme praeful/cjuia nonomnetempus ferijs rebus attribuendum/ led nonuncp comtter iocadü & mens altema laxanda quiete putatur: ideo dum hrjs dicbus vidercm Phüefium noftrum (quem ha beo in officina mea literaria cafVigatorem)voIumIa Gr2eca(mxta prarceptu Flacd Horatii)noÄuma j^ fare manu verfare diuma : comonefoeci ipfu omtG fis ferijs /interdu qc^ iocofis eflTc varandum, Echac Uli dedi a negocrjs refpirandi odädicftanfam :vt ge neraliora Grämnics aidimcta cj in Donato &Re vnigi) regula repcriuntur ita effidis üguris &r imagf nibus explicaret/qj pueri in tenera a^tatula Überall^ tcT ludendo talia progymnafmata difccrc 6c memo riae mandare poltent . Quod ille (hidio minuentc laborem mira celeritate & quafidi<f^ocitius perfoe dt . Nichil enim abhorruit ludum docere/qui 8C sp fe in Parhifiorü achadcraia ab inclyto praeceptwe fuo Fabro Stapulcnfi fe ludum Rithmiomachia? di dicille identide comemorare folet. \tiCp plaoüt mt chi res tantum/vt duxerim mc non pter ofßdum h Äurum fitypis formulariis diuulgandam mandare & tibi ampliflTimo Leuconim antißiti dedicarem J qui cum fis bononi ftudiorucultorferucmtiflimus c? quo<p maximus ftudiolbrum feutor# HinctuS

- 3

EPISTOLA . clajmentia fupplex obfccro vt hecqua!iaaic|; (qua CS benignitate)panaris fubvmbra fauftifTimi nomi nis tu» c^teris etiä innotefcere/Ä: tuo(velun Achil lis)clipeo a frementibus obloquutoribus prote<fla tutiflime in lucem prodire . Videbis Chrirt"o fau6<? te propediem digniora ex armano nollro . Inter q placebit(nifallor)maxime Qaudrj Ptolcmaei geo* graphia eGraeco onginalidiligenh(Timecafligata variarumc^ rerum additione ornatifTima . Vale an tiflitum decus . Ex oppido diui Deodati.Kal, Apr i lis.AiinoM-D.lX.

Adeundem: Si vacat/ o prsdul Lcucar celebcmme fedis

Infpicias ludi fchemata mira noui. ViTa hcccfi fiierint longis dignanda dicbus /

Si non Grämatios noxia vifa fcholis / Sub claro claram pauaris nomine lucem

Oraq? Cub dipco cunda fubire rao , Nomina donabunt mirum pr^epoftadecorem/

Refc^ erit a rabidis tutior ipfa viris , Et tibi debebit multum ftudiofaiuuentus

Dum Videt in. fadles feria verfa io cos ;

ANTELOQVIVM 5.

Exoellentin.viro Gualihefo Ludfanonico Dcodatcufi PhilermsVogefigenaSal',

m noua fcrt anfmus mütatas dicere partes . Corpora: tu c?pns(nam nüc tua iuffa capelTo > jAfpirato meis/primaq^ a fronte libclli JMent€ hilari varias qu jfo cognofce f/gutas, Libetornatiflrime vir in pncipio hui'us figmenti t quafi eifdem alloqui verbis /quibus tranfformatöf remm Ouidiusin Mctamorphofcos initio Tuos tS pellat deos . Tu enim il!e es qui miea peÄora dmii Fefla miniftcrijs tnulces reparafqj labori : dum me J feuerioribus fludijs negocf^fcp vigiliarum plenis intricatum Sc perie fepultum/ad leue quodda neq^ iniucundu comentum effingendum excitas velutf Morphea artificem rimulatoremc;^ figurae . Itac^ tuo Hortatu quod in Grämatica pueri habebät fcri ptu ;iam mutatu cernituf(vr Nagonis vtamur rcf bis)in humü/fäxüqj/vndäcß/trabemc^ Fit fera/fit Volucris/fit longo corpore ferpens/ Fitqjres adco ludicrate hortante (cui cognome Ludit))vt artis p ludialudo difci St exerceri polTint . Qd' Ü quis no: bis obiecerit illud Vtile danofum fapienter fpernc re ludum : Refpondcre poiTumus Vnle mutatas puer os cognofcere partes

Defeflfos ammos quae nouitate iuuent . Ita enim natura comparatü eil vt niCi ferris mi(cel turiod /racc^no adolefcentu modo Ted cuiufcucp

A3.

5

ANTELOQVIVM. e^Utis hominu nfmio curarum pondere prcfla/fre^ quenterCuccumberc cogatur. Cuius qdem rei non aunci folum fed SC oculati teftes fumus / vtpote ^ inhuiufmodi negocio periculu fcedmus .Licet ve« ro ctiam a quiburdam(C[biis eft animus zyzaniam Sc loliü la?t£E fegeti inrcrere)hic ludus forte fieri pof fet Cpe lucrandi pecuniam : pia tame noftra intctio ÄTconfilium eft/vt dumtaxat pueri ftudfjs litcraqe fcfli hociocofb kido clpus terendo alaboribuspa tum refpirent /Sc ita feipfos faUendo nonichd lucii Iiincindc deportent /eifcp non pceniteda coferatur vtilitas;dum Grämaticar rudimeta cum animioblc Äatione mcmorijE comendät. Abfit igi'turprocul Vt huiuGnodi chartarum ludus in alium vfum vcr« tatur ^ &r tua adhortatio & intentio noftra ptcn* dunt : hoc eft / vt pueroru animi ftudijs laflati hac f c iocofa exhflar entur. Sed ne prologus tongior fi at cp fabula:fubiungcmus ftatimhoc loco modum ipfius ludü quo fado accedcmus fi'ngilatim ad qua tibctorationis partcm . Stulcum enim iudicaretur jnipfa narrationc fuccmgi f SCin ameloquio efHu cre . Vale virintegerrime /Scme tibi c5menda# tum habere memento

0

PRAXIS ET MODVS LVOENÖU

Ludus chartarum nof^rarum exercendus vtnk. a<I minus a duobus / autH placst etiä a piutikptvt a tribus/quattuor /quinc^ / imo a quotqt Übuerit» Et vtroc^ modo btfariä ludi poteft . Generaliter.C & rpeciahter .GeneraJiter qdcm / fi omncs chartse lurohse in manus luforu diuidätur /vel maior eara pars:propo(ita no foiii vna Ted pluribus iii£tioib9 vt integre vcrfu in quo (int o Ao orationis partes: queadmodum cft ifte. Mufa michi memora femß manfura nifi a ve . Spccialitcr vero: propofita (bla di<Jlione Sc non integro verfu /vt nomine vel ^no mine vel verbo &rc: diuifis vel folis curatis fi di<%a fuerit noraen : vel folis facellanis Ci fuerit^nomcn, vel folis regibus H vcrbum / SC ita confequenter Vbi hoc obiter pr^notandü/ o<flo gfonis defignari o<flo partes oratonis ,Eft cnim Curatus Nomen Sacellanus Pronomen Rcx Verbum Regina Aduerbium Monachus Panicipium Pincema Coniun<flio Aedituus Prsepofitio Stultuslnteriedio

Quarum fimilitudinu rationcs iquael (bet fuo focol ^ceifi» tibelii daniTime cxpUcabuntur, Et ppiTunt

A«A^

7

MODVSLVDENDI fiigi diiliones a ludentibus fiiue ante Ciiie pofl cfiar tarum partitione . Conuenientius tarnen eft Vt ef^ Ctio fiat ate partitione/&: pr^cipue atea^ eleÄor iiias infpexerit charta^ . Alioqui cotingeret fieri de ceptionem : vc.f.didlio non cafu fortuito /fed chat tis conueniens ab co qui verfatile haberet ingcniü cligerecür. Quia vero in hocchartaceo negocio IJraxis ipfa fit p interloquutoria que Grseci vocant

tationes quefitiuas fiuemterrogatiuas/ ScTexalia parte ^i^^UiffipiT'Y-A ^oc efi: per verba refponfiua ; ideo opereprecium duximus hie indeclaratiöis fro tifpicio/antea^ capitulatim {ingularum partiü plc nam determinatione aggrediamur : debita ferie po nere qftiones de qualibet.partium orationis moue- das-ioT ante omnia de nomine/ de quo he^ decem rdfcitationes interludendum faciendse veniunt DE NOMINE . i Partes orationis quot funt C

z QuasparsC'

3 Nomini quot accidunt:'

ft Qualitas nominu in q efl:C6(f cuius qualitatis;*

5 Cöparationis-gradus quot funt? coparatur(J?

e Genera noim quot funtc" SC cuius generis*

7 Numerinominü quot funtc' Cuius numeri^

8 Figurae no im quot funtC Cuius figurse "

9 Cafua nominu qt funtC Cuius cafusC

Dcdini*

,f>

8

5

ö

7 8 9

QVESTfONBS. .^,

Dedinationes noFm qt funt: Cuius dec/inationis? to

DE PRONOMINE SlMll ITFR.X.

Partes oration is quot iunt ;' f

Quaepars:' j^

Pronomini quot accidunt C

C2.ualitas ^nolm in q eftc BC cui'as qualiCattsf ^ Genera prono. qt fuut Cuius generis^ Numeri^nolm qt funtTCuius numeri7 Figur« pronoim quot fimt:" Cuius figune f PcrfonacpronoJm quotfunt:Cuius per(bn3?r

Cafus^no.quotfuntC Cuius carus.7 ^

Dedinationes ^noim qt funtC Cuip decIinatioisC io

DEVERBO.X.

Partes oratio nis quot funtC f

QuaepatsT ^

Verbo quot accidunt:' I

Qual, vetb.i q eftCMo df q fi:itr Cuip tnodi/&: for ü

Coiugationes verb. qt funtcCuius coiugatioiüs j

Genera >?bo: quot funt cCuius generis 7 ^

Numeri verb. quot funt'l'Cuius numcriC' 7

Figura? ^b, quo t funfT Cuius figurapC 9

Tempora j^borü quot funtf Cuius temporjs:^ p

Perfona: verb. quot funrT Cuius perfonae 7 10

DEADVER810.V1.

partes oratio nis quot funt." f

Q,uajparsC ii-

Aduerbio quot acclduntf $

9

QVBSTTONES. 8 Sfgnißeatfo aduerb. in ^ eftr Cuius figntficatiois #

f Comparatio aduerbioRt in quo cft^Coparatur?

d Ficurae aducrb. quot funt C Cuius figuras;

^ DEPARTlCiPIOk

I Partes orationis quot funt 7

Z Quae pars 1*

3 Partidpio quot acdduntT

A Genera participiorü qt funt "^ Cuius geneirisf

5 Cafus participioi« qt funt .'Cuius cafus ^

6 Tempora phcipiorij quot funt." Cuius feporisf T Significatioes pticip. in quo funt." Cuius fignif.? 8 Numeri participioRr quot funtr'Cuius aumeri^^ P Figurx parridp. qt funtCCuius figune^

to Dedinatioes partidp. qt funtrCut? decliiiatioisf

DECONIVNCTIONe.

* partes orationis quot funt r

Z Quappars -T

5 Coniun<5l(oni quot acddunt:*

Ji Potedas coiun<fbionü qt fpedes hct'T Cuip ptatis T

5 Figuraf coiücflionü qt funt*Cuius figuraeC

6 Ordo coiutiÄionum in quo eft rCuius ordiniS '

DEPRAEPOSiTlONE.

1 Partes orationis quot funt.^

2 Quse parsC

5 Praeporitioni quot acddunt f

ß Cuicaruiferuitr

DEINTERIECTIONE/ s Partes orationis quQt funt*

10

QVESTIONESi ^.

Imerie^iori quot acci'duntf

Signifaducrb.in quoedr Cuins (igfüficationis

£x quibus potcrit qlibet citra dsHicuItate memo^ risecomendarecuiufiibet declinabiliu partiü(hoc S nominis/pronomls /verbi /& participrj) dccc cfle quediocs : indedinabilium vcro/aduerbt) quidem &: coiurKflionis/fex iprJBpofitionis vcro dC interie ^tonis/quattuor. Hrjs Tic habitis notcturquida verfus /quorum quiuts fecundü ordinem oAo par tcs orattonis cople<fHtur . Horum etigaturaliquis & fubtnde partitis chartis ludus cxerceatur Süt autem ht) verfus .

Mufa michi memora fcmper manfura tiifi a vc Pauper ego ludo nondicenscrgo penes heu Fata michi vcniunt fcmper narranda nifi ab prof Corde|fuo gaudet bene viuens & üne vcue Fletibus ille gemit vix offenfufcp per euax Poterint et iftiufmodi ali) pro arbitrio cuiulcunqp,^ cffingi/in quibus non fcnfus fcd vcrba magjs curä

davcniunt. Annotandumverohoctoco qjin generali luda

prima cfiio ( q cft partes oratiois quotfuntDnon cft mouenda inter ludendum nifi ad primä diöia* ncm.i.adnomcn :ad qua ^h^^nda Charta oÄO

perfoni$/qu« vbi ^celTum fuerit ad fecundam par icmthoc cft ad pronomen) iam ad primäde no*

I I

PRINClPiVM. mfrteinterrogationem eieftafit :non poteftclenuo haben . In fpeciali autem curandü vt ilia chartacu o5o pcrfonis imifceatur curatis (i de nomine lüde* dum; facellanis autefide pnomie/&r itacofeqntct Sed de hiis iam fatis:accedamus nuc ad rem ipfam definientes primü quid fjt grimatica , Eft igitur Grama Grämatica(vt ait Fabius Quintilianus/« repe* iica titur a Pomponio Lxco ) ars necelTaria pueris/iu^ cundafenibus/dulcis fecretorum comes . Ea a va« Tijs varie traditur(Nam quifcp habundat in fuo fe fu/&r placet cuicp fuum/idcp c^teris anteponendü autumatlNos eam hoclibello ita tradendä (nc di^ proftituendam)duximus: vt Icuiora ciufdcm pri cipia Iiberali quodä chartarü ludo a pucris exerceri poffint . Vcrfatur autem Gramatica circa fermo* nis congruitatem.Et cognofcltur quide fcrmo La« tinus ortum habere e fontibus Grarcornm : ideoc^ fvpice per arcem delatä a Graijs Rhomä figuratur. Principia vero 3c regulae fermonis Latini per mon 4em quo feandimus arcem fignantur:quoniam per irtiufmodi Latfnü eloquiu adquiritur :ficutpermo tem itur ad arcem . Suntc^ partes oratiöis oÄo qe &' in ipfa arce homines efle fpe^antur : quorum Ci colyderauerimus officia/finguli fingulas partes no tabunt : que omnia fuis loris dicentur . Subiunga raus nune generale oßo partium oratiöis figuram quae cft talis »

12

FIGVRAOCTO PAR.ORAT.

Quotcp ho Jes habet arx totide i'pfa oratio partes Scd cuiufuis funt adla notanda tibi.

lam vero ordine podulante ad Hngulas partes ac ccdentes!ucubratiuncu!anofl:fam fecundum oßo ptes oratiois odo capstibus diflinguemus.QuoRt Primum/erit de nomine » Sccundum /depronomine:5c itadeinccps.

i3

CAPVT PRIMVM4

RIMAPARS ORATIONfS NOMEN iSjgnificatur per Cuä ratum( quem paroecianü vocant) de müdanis & caeleflibus /corpo ^^^^^^^^' ribp acrcbus/palpabiübp d( ima* ginabilibus prsedicantem . Quod quidcm hacfigu ra fubfequcnti 5c difticho adiefto non obfcure o# ftenditur.

5

1 3

o

i S'

s c

er

o

3

/*

S

3

?-»■

S

3

o

Ol

14

DB NOMINE. 81

Quefliones autemdecem (vtpr3»3k!mus)mo^ Ucnda? funt de ip(b nomine. Quarum

Prima/comunts e(k adomnrm di^ionem p?opo iitam cutufcüc» fierit panis orationis.Nam quacu qp dicflione habita rcifcttandisni

PARTES ORATIONIS QVOT SVNTf Ad quaminterrogatione refpondedum: o<flo: No men/pronomen/ verbum/aducrbmm / participiü/ Coniu(flio/pr2epofitio/mterie(fHo. Ft pqcfedachar ta paulo ante pofita (fi faltem habetur) in qua o<flo homines Curatus.f. facellanus/rex/regina/mona* chus/pincema/acditimus/8f fatuus: perquosoÄO partes reprajfentätur: Heut de qualiberfuoloco et capite audietur . Tunc is qui tatcm chartam ^rje^ dt/8c debite oflcndcre nouit quam partem cjlibct perfona figniticetilucratus efi: primu äa^m . Vbl annotandum/q> in hocludo ita indidblubüitercoif ne<5limus hcc duoihabere/Srfcirervf ncutrum^ine attero profit . Necp entm Cufficit habere chartam fl refpondere nefcias.'nec^ratis id fcire reipondcrefi non habeas chartam .

Secunda queflio / edetiam comuni'sadquäeun €^ didione . Quauis enim di(flione ^poUta iterro gare licet

QVAE PARS> Si nomen fuerit : Difendum/ Nomen / 8c fubtuge lia ratio ; quia cd pars orat&onis cu cafu corpus aut

i5

CAP.PRIMVM. . rem propriecomuniterue fignificans .ProrjacncJa Charta pKEpofita cum Curato cui ccelum 8C tcr^ ra cum quodam pcipitantcr cadente adiunguntur. Proprie enim curatum intlligimus eum : q aedefiae ncgocia debitc excquiturfacnfic ando /pr«dican# do/legendo/cantando.Comunieerautcm:qui^ prt] (latus Sc fuae dignitatis Fmcmor cqd prohdo^ lorplcric^ faccrdotcs faciunt ) comune vitam cum pcccatoribus ternc SC rcliqua plebe agere vidctuf. Fitcß hoc cum cafu : quia Sc ipfe quädocp cadit/& oues crrantes(id efl fubditos fuos gradatim de pec cato in peccata cadentes )e fordibp traherc 8c redu cereinfemitamiunicitcfatagit. Placuicvcrohic ^ terram &r codum atcp hominem prafcipitatum/infi nuare corpus/rem/&: cafum . Cuius fi quifpiam ni mis curiofe exa^fHUimä' caufam fcire volueht : R€<> {ponlum Tibi fciat apud Satyricum poctähoc verQ culo Vt voto/fic iubeo/fit pro ratione v- oluntas

Tertia fcifcitatio/ noii efl: comunis ad quamcü«^ di<flioncm/ricut duac pcedctes: fcd coartatur ad no mcn . De folo eni noime qucrendü ^ . NOMINI QVOT ACCl C Vbi rcfpodet : fex / Quah'tas/copa ratio /genus numerus / figura/cafus Eterjcicndachartac nifi nonhabca* tur )cum curato iuxta quem fex lapi

des cadütcqs hie ad latus adiecimp)

quibus

iG

DE NOMINE. .»p.

quibus Hgriificare voluimus fex acddetia. fcacp pri mus in quo.q.reprxfencct quatitatc: ff cundus in q c .coparatione:& fic cofequrnter . Et quia ( Na^ Zone nodro dtccnte}Qualia vuU fingte q no dum vtdit &C. nequa^ negauenm & i({iii(ccmo6i ac^ cidentia comodius acmagis^pree potüineichar tis defignari/ qmadmodu ctiam a nobis fit vbi (i(\& gilatim de quolibc t tratflamp: Sed no placuit necp rerum nimietafe moleftafe PicfJofcmcqui nobis ef<> 6ngentibus pahter ^rdtdätibustaliadefignauit) necpm tamagudoTpacio inexthcabiltmultituciie cofuHone crroris matre parere. Quod quide fa^u Cvt plerac^ aIia)aboni$ boni cofuktur: Malis non icripftmus ,

Quarta queilio e(l hapc QV AUTAS NOMINVMIN QVOESTf Refpondctur. Bipartita. Aut enim vnius rri nom« efl 8>C proprium didtunaut muUorü Sc cft appella« tiuum .Quo refponfb habito:^tmus buicfubalrer ra/ neq^ diucrfa a priore / Ted fere cadcm cv ipfa in Cerrogatio facienda de vocabulo ^* cofito in hunc modum

CVIVS QVAUTATISC Quod fi fuent^priu nome-Rcfpo. Propriariquia vni foli rei couenitJp tjcierdaqß charta ab eo qui ipfam ha bct vbi Curato adiungiturcalix.

*SL0

C*f#

17

CAPVTPRIMVM^

Sacnßcäre eni/8c calicc attrcÄare/ atc^ [iuiurmö<fi alia zecdeüadica officiaexequt:(oUsfaeerdotlba3 datutp eft / quibus fic cogruit vt pänem angclont- vjuificantecp calids potum fumant/& dent cxtttis Si appellatiuu. Rcfpond Appellatiuar : 5«: ciicit cndus Curatus'cum alca.Quiludp ^ hoc seui efl multorum facerdotum du per appellatioem nefcio quam a jpprio ftatu dedinantes / ac diuinü iiegligentescultum:aleam S^aftra gajos frequetius ^ calicem teftame ti attre(flant. Adco vt iam in Ger*

3 -*<-

mania vice^uerbij dicac Bonus prefbiter(ein gu« jtcrpretfpiler )quo fignifscarc v olunt: prefpitcrum eflebonum aleatorem . Necp hoc in Germanis mi randum veluti nouu icu ea gens (vt tradüt ydonei authores)femper fuerit ludo deditifTima : in tätum Vt perditapecunia /veftibus /atqp alrjs quibufcu«^ iDollremo etiä de libcrtate corporis ludo cotederit« Qui etiam primi aftragalizotes fuiffc ßhibcntur» A quibus tarne ediuerfo multa pclara funt inuentü jnterq non potent vn^ fatis laudari ars nobiliffi^ itia imprimedilibros : de q a Branto elegäterdi(fHl Qua? dodos latuit Graecos Italofcp peritos Ars noua Germano venit ab ingen/o Quid Cq? Gaguinus nichil veritus eft ita dicerc Ecce tibi rcfonat argutus harundine Rhenus/ '" EtpalEmvatescducataltiloquos«

i8

DE NOMINE. »lo^.

PonTemc^ infinita hrjs fimilia de infigni Germano* tum laude in medium adducereinifi ncc ab iftituto tioflro aliena alio loco comodius did pofTent. Rc^ pedemus igitur domum/ et parerga ifta rellquetes de re^pofita tracflemus: Si fuperioribus folü addi denmus dolendü eflfe in quorüdam facerdotu aedi bus alcam et Chartas luforiascnon qles hese noftrae Vtilcs/fed noxias ) cunafqp infantü fiacilius repcriri ^ facros libros . Sed define mufa procax Chri(lo$ nee tange potentes .

Innuitur autem duplex qualitas(ficut et alia qcu* Cp acddentia in fuis chartis)per numeru drca calice et aleam pofitum *

Quinta fdfitatio eft talis

COMP ARATI. GRAD. QVOT SVNTr Refpon. Tres. Pofitiuus/vt docflus : Coparatiuus Vt doAionSuppelJatiuus/vt dotflifTimus .Venitcp mox rubfequcs qftio de nomine ppofito moucda hoc modo

' COMPARATVRr

Sinomenfueritcoparabile .Refpon. SidSC pijci'^ cnda charta vbi curato adiungitur icala

Cum vno gradu. Si nome fuerit pofitiuigraduJ^ cft primus coparationis Cum duobus.Si coparatiui/qui eft fecundus Cum tribus gradibus. Vbi nomen (umt fuppellati uum/qui eA certius collationis gradus. Ad quorü

C.e.

- 19

CAP. PRIM VM. dariore itelligctiam fubiungemus ipfas (igurasc vt ctiam fa<fhiri Turnus in plcnfc« alijslq de (e habcnt»

g)

^("lll«*!!!

los coparationis gradus non jgnorauif Demiifa f\us Alexander: qui tertio Oocfhinairs capite ita infit Hunc gradibus tnnis qui coparat ire notabis« Quem cgo pterofcp ludimagiftros ( cum mdiores auchores ndde(int) ideo pueris (uis proponerecre diderim :vtm ipfo iuueututis flore «mbib ita barba f^e/perpetuo maneantbarbaii fecundü hoc eiuicle vatlcinium: Barbara Gra^ca genus rctinent ^d ha^ bete folebanrappareantcp cori erudüis/ti quando ^deos veniuc u^a fnoa MCtHMnntodön^iitKi^tSijptdi^ Et cpruis hec atc^ id genp caetera ßdigrenfione diAs tiichilpiacituraraamus quibufdam veteranis(mu8 ti cni malüt de turbulento nuo potare/ ^ defonfe punHimo ; ideoc^ pericutofa pfüptio eft relle falt<* oamfernel imbibitam &i fenis itnguä mutare/ cane (bettcec^ miidutn ad initia trahere paruutorum ) ni> dlflo minas hoccoroüanum hie non omittemus 9U€eccdmiitta*dicatttn cxeplaponino vtttarint

20

DE NOMINE: .11.

fed ai^difcetes addifcant : fciendü tarnen no ab re a Donato hie di /dodfaflimu poetaru (iiifle Vcrgi lium.Cum Sc huicfententiaB diuus Augudinus \ia bro primo de ciuitatc dci fubferibes ita dical. Vcr^ gilium iccirco legür paruulj: vt videlicet poeta tna ximus atc^ omtum pclariHimus in teneiis ibibituS annis non facile polTit obliuione deleri r iuxta iltud Horati) Quo femel eft imbuta reces feruabit odo* rem Tefta diu . Vos igitur adulefcentes hec alto -. corderf ponitc/et fumo Hudio bonis litcris ifudate diua Verg ilij aliorü(^ vatum nobilinima fcrutätcs poemata:rupina vcro no folu Alexandri fcd qmm ctmcp rimiliüCramatiriaru dedoif^ionc a(pemätes Quod fi forte Vergiliu &" reliquos poetas a picta^ te reUgionis Chridiäa? alienos no legrdos putatist memctote a diuoHieronymo fcriptü/ SC repctitu I decretis canonids diß.xxxvrj.Tenerc Vergiliu in manibus/ m puehs effe neceifitate: (ecß ipfum qua doc^ cogi litcrarü Tj^culanu recordaii/ dC aliqua ex hrjs difcerc qolim omifcrat/no volutatc/fcd ita di cendo grauiffima nccclTitate. Hucaddc/<» Raba^ nus dicit Dominü filijs Ifrael pcoepinTe vt ipoliaret p Aegyptios auro 8( argcto: moraliter tnfhricdo vt Hue auru (lue argentü doquetix apud a^nieospo ctas inueniremus / in vfuni Talutiferas eruditonis vertamus. Verum fj SC hec vobis no fatis faciunt Chrifbanos habetis Marones ^itgr di Solomones

21

CAP.PRIMVM. eo(cftpfa?ceUcnti(rimos quide acfancflifiinios Id» Nota, Fran.Picum Mirandulze principem ÖcMantuanü CarmcUtam/duo no dicoltaliac Ted totius orbis lu minachöru ego 8C qrunda alioru vidcndi fllc(flus a more non nego me femel atqp item italiä pecijflc) apud quos Nefdo quid maius cernitur lliade: imo Odiffea atc^ ipfa Aencide. Ncc defunt alij : vt Se^ dulius ' Prorper/Aldmus/Arator/cjeteri: de quib> Omnibus no paru multa dicütur a do^flilT. viro no# bifc^ amiciir.L.Gregorio Ziraldo in fuc de poetis Eibro:quem nodum editum michi hoc anno Ferra* riJC oftcndit: vbi quoc^ fidei me«e gr«Bcä Ptolemari geographiam in Germaniam tradidit deferendam» Sed nobis iam e diuerticuiis iilis redeüdum vnde expadati fumus .

Si nome no fiicrit coparabile.RefpodeatunNori 8C ^ijdatur curatus cum fcala fine gradibus: q (Ignificat nome nullius efle gradus Sc non coparari . Significat autc numerus ternarius iuxtafcalas pofitus/ tres effe copa* rationis gradus: ficut Sc i alrjs char t4S/c|d femel pmonuifle fuffidat ,

Sexta queltio cH: huiufmodi 6 GENERA NOM1N.Q.VOTSVNTC Refpon. QuattuoriMafculinij vt hicmagifter/Fg nuninum vt h^c mufa/Neutru vt hocfcamtiü/Co

22

DE NOMINE, •«♦

munc vt hie Bch^c facerdos/ Eft ptctea trium genc rum quod omnc didtur vt hie et h je et hoc fcjelix Eft &:^/Ko^^id«fi:^mifcuum genus: vthicpaO (er/h je aquila/muft'ela/miluus . Qua refpofioe ha bita feqtur fubinde qfl.fubalt. quae eft: talis

CVIVSGENERISC Sididio^pofitafiicrit mafculini generis Refpond.Mafculini.quia pponi tur ei in dcciinatione hie/ vt hie magifter ; ei)ciat(^ Charta in qua Curatus puero mafeulo.

Si fceminini: quia pponit ei ha^c vt ha^cmufa: 8C ßiicieda charta in qua curatus cu puella .

Sineutriiquiapponitureihoc/vthoclcamnuerj ciendaqj charta vbi curato adiungitur fcamnu/qd eft neutrum.Necp enim mafculus nec^ fccmella:eff go neutrü. Hinc &: aDonato ponitur^ exemplo

ncutnus genens .

Si omnis; quia ppoitur ei hie et h^c et hoc: vt hic et hacc et hoc foelix :3c eijcicndus curatus cum pug ro 8c puella iüdim fcamno infidentibus

Sicomunis: quia pponitureihiccthsec/ Vthicct

Ca.

23

CAP.PRIMVR haecfacerclos: ^qjdendufq; curatus cu netmaphrö dito quodam/qui a Gracds vocibus viruacmulic^r* rem fignificantibus etil a^joporw^o^appellari folct Cuiuimodi fiiiflc Scy thonc Ouidius in methamof phofi hijs vcrbis teilatur , Non loquar vt quodam naturae iure nouato. Ambiguus fueritmodo vir modo fccmia Scytnon Si cpicocni: quia fub vno articulo vtrücp fcxum fi gnificativthic paflcr/ hapc mudda: 8C ei)dat chaw ta. vbi circa curatum indicatur hxc muftela/ p qua i(liu(modi ^mifcuü genus infmuare libuit .

(Sota* Kon aute exiftimauimus incoueniens antca^ ad alia^grediamurpaudfrimis vcrbis refpoderc tetri eis Catonibus : quibus ita infedit Hipolyti PencIo pcfcp pudor/vt vcluti rem fpurcä damnädum pu* tent qj partiü decllabiliügcncra cxprefTcrimus pcij imagincs vbi (exus manifcftis fignis cognofcitur.- Abeätquefqconteti iftrcritid devirtutc loqntes hoctributii rcuerentisc &f pudorircp non ^ getiefe mafcuUno dcpinxerimui nibrü hortorücuftodcnTr

Hclklpon^

24

^ DE NOMINE, ,1,..

Hcllefpontfacu illum Priapu/q mcmbrofioraiquo fertur effe: Necp etiä pro foeminino nudam Vene rem aut aljquid jllecebrofius: qdprofpidentem ad libidine^uocaret.Fjcimuspueros depingi noab ifcodctes pudibüda admanifeftafcxus diicretione quod decere poffit iiifantcs/ adultos vel maxie dedcccret . Quare (i idi tctrici no vclint quiefccrc vadant in tcmpla/& pucrum faluatorem c finu vir ginis matns tollant: vteum velcircüfdndätdenuo vel(iuxta pceptü euangelicum)Iumbos ipfius pda f r»^,, gantrcum a fumis opificibus nudus fine omniperi zomate formari foleat . Sed hcc dixifierupcruaca ncum putabitur : ^cedamus nunc ad aÜa,

Septima cjftio talis eft

NVMFRl NOMINVM QVOTSVNTC 7 Refpon . duorSingulans/ vthicmagideiiPIuralis vt hrj magidri . Vbi fubalt. queft* formanda hec

CVlVSNVMERlr

Si fingularis: quia fingulaWter^fcrtUf. Et eijciat curalus lebete in qua folus denanus.

p«l<

2^

CAP.PRIMVM,

CompluratiuirqufapIuralitcrprofcrtur.PförjeiatUir

^curatus Habens thyfiaftcrium pluribus dcnanjs?

onuftum.

Qucftib oÄaua cd huiurccmodf

HGVRAE NOM .Q.VOT SVNTC

Rnd. duae:SinipIex/vt deccns potes : Copofita/vt

indecens impotens Quo loco & haec fubaltcma

mouendaqueft.|

CVTVSFIGVRAE:'

Si nomcn Rierit fimpIex/Rnd. Simplicistquia nS

potcft dmidi in duas vel plures partes itclligibflcs

prf oris fenfus capaces . Et cijciatur curatus cii ima

e^j - eine faluaton's crucifixi: qu.'f teile ^pheta)rimplc}C

* '* ficouis adoccifione eftdudus/et , n- nT

qfiagnpcoratodcte (eobmutuit: Maf V J^os cft etil fimplices elTe völuit/ita

in euangelio papiens bltotcpru.ii

cutferp.S^ fimplices ficcolumb».

Hucaddendum qd didcin cantico

In figuris pfignatur/du Ifaacimola

tur/ Agnus pafchs deputatur ^c» fTr^ Sicopofitu:Rfid,C6pofitae:qu!a

poteftdiuidiin duas velplur. tcc.

Proijdaturc^ charta in]qua curatus

cummoilrofafiguraqua Horatius

in artcpoetica|decopofitionisinae

qualitate düTerens Tic defaibit

- 26

DE NOMINE. .v.

Humano capiticeruiccm pi<5lorequfnam lungere fi velit &r varias inducere plimiaj Vndi<^collatis membris/vt turpiteratnim Definat in piTcem mulier formorafuperne : Spedatum admiffi riTum teneatis amici .

Nona interrogatio hiec eft

CASVS NOMINVM QVOT SVNTr R nd. fex: No m latiuu s /genitiuus /dtius/aÄius /vo catiuus/et ablatiuus . Nos tarne in hocnegodo vt nimietatem chartarum vitemus/dumtaxat gemios ponimus cafus:Redu.f. & obliquu .Et funt quide Nomtatiuus et vdlus /reÄi : Geniti'uus autedtius a^mus 5^ ablatiuus/obliqui. Quo loco fubalter* na quedio huiufmodi formanda venit :

C VIVS CASVS r

Sinominatiui vel vocatiui:Rnd.Re<fli.Et eTJcfcn da Charta cu curato vbi qdä rede ^ grad9 cadit »

Si gti/dtiyaccufatiui/aut ablatiui Rnd^obliqui; Bc ^ijciatur curatus circa quem ailiquis oblique praeci pitatur pcrgradus .

D.a;

27

CAP.PRIMVM* ^10 Decfma Sc vitima de nomine fäfcitatio ed huiuf cemodi

DECUNAT.NOM. QVOT SVNTC

Rnd quin(^: Primaifecuda/tcrtia quaita/qujtau Deindc querendum

CVIVSDECLINATIONIS c

Si prima^'adlgnatida ratio: quia e ius guuis et dtiüs fingulares/Sc noTa tiuus ac vocatiuus plurales in x dip hthongon ,iin f logum exeunt . Et pijciendus curatus cui coiungit cir cinus de iugü qdbouis coUo iponif Ita eru'm ae figurare libuit »

Si fecüdsereddedahseccaufa! qui a eins genitiup fingularis/SC noiati iip ac vocatiüp plur. in i tdatiup j^o fingularis in o exeunt. Vt huius hij o magiftri /8c huic magiftro. Eqci edac^ Charta vbi curatus adiü fi hi face habet et orbe : quibus i et o ßgnificareplacuit,

Si tero'ae :quia gtius ipfius in is ex it Sc datjus in i * V t buip facerdotis huicfacerdoti. Et pijdeda charta i qua curato adiun gitur fax tuba /at 9 altera fax : q funt is et i terminal tioncs cafuu gignedi et d&ndU

28

DEPRONOMINB

Sj <Juatta?:quia genitiuus fingula ris in vs/ Sc datiuus in ui terminat vt huius fruiflus huic fru<fl:ui . Eiici endacß charta vbi penes curatu ex vno duo ferrea brachia nodo furfii Vertantur fubiuiKfla tuba : quibus ßgnificare Iibuit vs exitumgemtiui quartarinflexi'onis .

Si quintacL : quia genitiuus et dati tius fingulares in ei diuifas (illabas cxeunt .vt huius et huic fpeciei. Et ci^ciendus curatus cu iugo ac face que ei diuifas fillabas termiationes genid ac datiui quinta: declinatio» nis reprjefentant .

Hadenus de nomTe prima orationis parte. NuC »ad pronomcn fermo üetflcndus

29 -

CARSECVNDVM ; ECVNDA PARS ORÄTIO# NIS PRONOMEN eftqu^fl 'nomine pofita tantundem pene u* gniffcat pcrfonäc^ interdu redpit Et fi'gnaturper Sacellanumloco cu rati pr^dicantem-Q^uodhoctypO

J^ficulis adieÄis monftraiur;

8i

«S

I

m o

i.

3 C

M

3

3 O

3

3 Ol

Q.

3

3o

DEPRONOMINE. .,6.

tdell Sacellanus(que etil diuinoiv adiutorem ap pellitant)ipfum jpnomen infinuaf is in par^tiant abfentta illius ofridum exequatur. Etfdendumq» quemadmodu lutilis cfl: feruus/quidominü no^# uidccitanon refcrentia ncc^ demodrätia^nomia funtcaffa . Annotldüc^ 8c illudobiterpani coful te capellanu dici a plerifcp qüf magis lan'ne facdla^ Motps^ nus vocaripo (Tet. Sacrü enim quädo fubdantiuu cft ^teplo accipitur.Vt apud PerHu In facro quid fedt aurumC & hoc quide ad imitationc Grsecoru qui facrumdicut1^»uK57«up«rtenipIa appdiitant Cuius diminutiuu eft faccllü/a quo faccllanus . Si* cut capra diminutiuu fadt capella: a quo (i capefia# nu formaucris/fignificabit potius opilioncpaftore ^ caprarü/ cp facrificulü vt vulgus putat

De ^nomine decc mouendee qucftiones : quam Prima/cflcomunis (vt etiam paulo anrcdenofnc diximus)adomneybü^poritum/cuiurcuucppar tis orationis fuent . Quauis cnim dicf^ionc data in generali ludo/qucrendum PARTES ORATIONIS QVOT SYNT:* 'Refpond. odo &:c.ricut fuperius auditü cfi:» Pro^ denda^5^ charta(fi forte eam habeas )cu oÄo perfb i\is/8>C dicenduquä partem qlibetperfonafignct»

Sccunda qfl:. pariter comunis eft ad quälibet di# <i5lionc .Na qcucp vocabulo ispofito licet rogare ny AE PARS C

- 3i

CAP.SECVNDVM, Rnd. Pröfjomcn : quia SCc, Et eqcicnda cliar ta fa pofita facellano curad vices geretc/ dC coram fc habente tres perfonas deitatis: quibus fignificacur cp ifttcrdü pcrfonam recipiat ,

Tertia quefl:. cfi: ^nomini pcculiaris.De nuUa cni alia panc ^ de ipfo pnominc rogitandum

PRONOMINI QVOT ACCIDVNTc- Vbi rndfex Q^ualitas /genus/ nu^ menis/figura/pfona/cafus. Prorjci edacp Charta facelläo penes que fex iapides cadütdapidibus eni acd dcntia femp indicabimus)m qR2 pri mo .q.ideft qlitas: in fecüdo g SCc,

Qua rta queft. ei\ hfc

QVAUT AS PRONM. IN QVO ESTC Rfid. Bipartita : aut enim finita funt q.f. redpiunt perlbnas/vt ego/tu/ille. Autinfinita:q norccipiüt perfonas/vt quis/quse/quod.Queft. fubalt» CVIVSQV AUT ATIS r Si finita. Riid. Finita?. Et^rjdenda Charta facellano : apud que phce nixreparabilis ales adeo finita vt v* nica dütaxat credatur effei müdo . Quae tarnen analogta (ficut etiam 5 dam ali3e)inagis verbo ^ rei con or darecognofdtur. 5i iofuiuas ; ei)denda charta cu muitis {Iulti5/q8£

numerus.

- 32

»17«

DEPRONOMINB, ttumerüs( teftc rcriptura)eft fnfitiw tus * Cu ediuerfo fapicns no Tic vul gus Ted VC eniditi folet appellare Gt Rara auis in tcrris nigroqß ßmilima tigno Rara auis & ßluo logc pdo fiorauro. Nä( vt Cicero nofter in dialogo de amiddainducit Fanniu äd Leiium Ioqueteni)qui fcpte appellatur:eos/qui ifta lubtjlius querut/in numcro fapientu no habet Athenis vnu accjpimus / & cu quidc etiam Apol lim's oraculo fapicntiffimum iudicatum SCc* Hinc cftillud apud Baptiftam Mantuanum Aethica Ca^cropias docuit qui primus Atfienas Infignis virtutc fenex;fi'mulachra dcoCc^ RifitS: hie Sophiae princeps ab ApoUinepriico Didus:&f iccirco iuflus potaredcutam,

Quinta efl: huiufmodi GENERA PRONOR QVOT SVNTr Rn, Eade fere quc ec nominu. Mafculinu /vt qm's Fccmininu/vt qua?:Neutrum/vt quod : Comunc: Vt qualis talis.'Triu generum(quod & orane diciö vt ego tu fui . Subaltrqueft eftb£C

C VI VS GENERISC

Si mafcüh'ni.Ratio eft :quia cu nomine mafculio coil;ruicur.Proijciaturcp chana vbi Sacellanus ad# jundlü habet mafculu ; qmadmodii etil de curato etpuero mafculo diximus in capitcdie. omincqua

E«t»

33

CAP. SECVNDVM. do genem meminimus : SiFoeminini; CHAR.SaccUanuscupudI^ Si neutii : Charta . Sacellanus cu fcamno Sicomunis:Chah SaccILcuHcrmaphroditd Siomnis: Charta. SaccII, cumaf. ÄTpuella infca no fcdentibus, "Iftiufmodi autcm figurse iam vif« funt/ficut et aliquae a\ix de qbus fubfeques erit fer ino : Quamobrem fuperfluü putauimus ca$ lurfil liicfuboculoscoftituere« .^ Sexta queftiohseccft "'

NVMERl PRONOM.QVOT SVNTf ^ Rn.duo:SinguIaris vt hic/Pluralis vt hri Subalt. CyiVSNVMERIC . '

Si fingularis: piiciend. facell. cu vnico numo . Si pluralis/cu pluxibus, Sic etiä de noine auditu cft ,= Seprimaefttalis,

jf^ FIGVRAEPRONOM.QVOT SVNTC ** \ln. duaj.fimplex vt gs /copofita vt afquis.Subäl., . CVIVS FiGVRAEc Si fimplicis .Charta ; Sacellanus cu crucifixo Si copofica?. Charta : SacelU moftro Horadano OÄaua queftio efthaec g PERSONAEPRON.QVOTSVNTtr Rfid.TresrPrima /vt ego: fecunda/vt tu; tertia/vt ille Subfeq uens fcifcitatio CVIVS PERSON AEr Si primae : Quia coftruitur cii ^bo p^'f^x ^(bna

-^ 34 -

DE PRONOMINE. ig

CHatta Sacdlanus cu deo pätre/qug ed'prima per fona in diuints .

Stfecundar : quk 8Cc, Charta Sacellanus cui adiu gi^ deus filius/fecundaperfona crinitatis» l Si tertix. Char. cu fpu fan Ao terria deitatisgro

Nonaeft huiufmodi C AS VS PRONOM QVOT SVNT C Rn.fex quemadmodü dC nominu. Per fex enl cafp omniu gcnerü nomina/,pnomia/ Sc pamdpia dc^ clinantur CO mo quo Donatus ponit. A nobis aut ( vt de nomjedixim9)geniini ponüf caf.&c. Subal CVI VS CASVS :

Sinti vel v^'i Rnd. Recfli. Profjcicndacj charca cu Cacellano vbi quidam re<fie cadit

Si gü/du/aÄi/aut abln.Rn .Obliqui. Et cijcicda ebarta in qua aliquis drca facellanü oblique radic.

Decima et vltima de ^nomlc cjftjo haec efi: DECLINAT. PRONOM QVOF SVNTr Rnd.Quatuor.Prima/fecü.tert.qrta. Subalt.

CVI VS' DECLlNATiONlS C

Es

0

«0

- 35 -

^ CAP. SECVND VM .

Sipnni^jquia gtiuus eius cxit vclm i vel m is/S^ datiuus in i:vt ego/mei vel mis/michi. Sut aüt fria» ^nomia primaj declin. Quod notat hoc verScwlö Eftc;^ mei vd mis in prima/tuic^/fuicp CHarta. Saccllanus cu hce fub qua fax S^ tul)a/q bus iteru fax fubiügitur . Quarü rcrum fignifi^ata fans(ni fallor)ex fupioribus patent,

Si fecüdaeiquia gÜus eius exit in ius/ et datiup in i:vtille/illius/illi. CHar.inqfacclIano adiugitfax/ circinus yfuskttubar^bp alja fax fubiugif.

Si terticerquia gtius cxit in i et dfius i o : vel gnus ctdtius in scdiphlhongon.ld qd hicplcbeius Ale« xandri verficulus tcftat Tertia per prima fit nomi's at<^ fecudam Char, facel. face et annulo/gbp (upponijtur circinus et i'ugurn

Si quartf:qa gtius cxit I atis et dn> in ati:vt noftras/noftratis/noflraii Sutq^ dutaxat duo ^no:huip declü Sc ea quide gentilia: nofbras/et ve* ftras . CHar.facella.cii csrcjno/cru cc Anthoni)/face/ dC tuba.Sfd iam, Verb um defcnbendum .

36

CAP.IU.DEVERBO« .i^,

ERBVM TERTIA PARS O RAtionis: cft cj cu tepore et pciib na Hne cafu agcre aliquid/auc pati aut ueutrum ugnificac . Et figura I tut per Regem : quod fubkcfla fi* i^sSa oura Sc diltichon adiun<flum (atis

Cläre exprimit ,

.3

C

3 '

n

•n

3

•rj

00

3

00

3

73

o X

<

s-

c 3

üo

3

«-♦•

cro

3

CO

tJ

*^

3

S' o

Vi

E.i<

3? -

CAP.TERTIVM.

Idcft principaliorem oratio nis parte Verbum /re

praeTentat Regia maieftas ( qd cft ards caput ) aut

agens/cü belbgcrat : aut paüens cum illi bellum in^^

fett :vel horu neutru/quädo tepore pacis quicfcit. Et vcniunt de verbo moueda? queft.x.quarum

Prima /eft cSmunis &: talis ^ PARTES OR AT .QVOT S VNTr

Rrid.O(flo:Nomen/pronomen/vcrbum &fc.

CHarta.cü 0(flo ^fonis g qs odo partes fignät, Secüda etiam comunis efl harc j QVAE PARS T Si didio propofita fuerit ver^

bum.Rfid verbum.quia cft pars orat.&Tc;

Char.Rexcü horologio (.i.tepore) Sc trinitate( .1

tribus perfonis . Tertia qft. coartata eft 5^ non comunis 5 VERBO QVOT ACCID.:

Rn.fcpte.Qualitas/coniugatio/ge

nus/ numerus/ figura/ tcmpus /dc

perfona.

CHarta.Rexcumfeptem lapidib?

Cadentibus : in quorum primo q.i.

^itas/in fecudo c.i. coiugatio &c.| Quarta interrogatio eft huiufmodi

Q.V AUTAS VERB, IN QVO ESTC

Rfi.in modis Sc formis . Subalt»

MODIQViSVNTr Rn Indicatiuusvtlcgo

Imperatiuus vt lege ; optatiuus vt ytinam legere /

M

38

DEVERBO .20,

CoiunAiu j vt cu Iega:Infitiuup vt legere. Alia fub, CViVS MODI:

Si indicatiui. Ratio. Quia I indicadi mo 6i{iü ei| Charta.Rex cum manu indicante, Si impatiui. Charta.Rex pomo imperial/» ßi optatiui. Charta.Rex pcnes que qdä optansj

Si cöiundiui. Charta.Rex cii dolabra: quo inftru meto vtütur tf'^.oT'Clcrö* .i. fabri lignarrj/ dum alt; qua aptiiTime cöiungere volunt. Etteferturhjcfi! militudo magis ad verbum ^ ad rem,

Si infmitiui. Charta. Rex fphacracoelefli/culus curfuseftinfmitus

Quia vero modipariterct

ormae verhorum Cua B.Sit

- 39 -

CAP.TERTIVM. ip!aqua1ifacec6prshtndutur/& maiorpärs eflg^ |e<flxformae:ideo no placuitproprias charras po^ liiere de fonnis « Simulcp ne charcsemultiplicentur quae funt plurcs c^ volebamiis . Cui 8>C illa ratio ac cedit ne.f.numerus qftiouü de vcrbo/ fcifdtatioes aWarum partium dedinabilium (de quibus (ingulis deccm mouentur queftiones)excedat.

Quinta efthec . CONl VG ATI . VERB.QVOT SVNTf,

;Rn. qtuor.Prima in a /fccüda in e longü/ tcrtw irt cbreue/quartaini. Subalt.

CViVS CONIVG ATIONISr

Si primx: quia habet a^dudam ante re inlnBmti

(uo/vt amo amare.

X^harta. Rex cum circi'no. Si fecundaprquia dCc.vt docco docefc

Charta, Rex longo boumiugo.

Sitertia: : Charta. Rex cübrcuiiugoboum.

Siquanap, Charta, Rex cum longa candela. Vbi neminem non intelligere credimus p circinu

a fignif

40

CAPTERTIVM.^ .tt^

a fignißcari : per logum iugu c fccu da? :Sc per brcue e tertize coniugati onis :pcf candjiam vero fiuefacem longam i quart^/quodprodudtur q ex fuperioribus iam nota efle queanc/ noft opor tuiffet hie tagerc

Sexta interrogatio

GENERA VERB. QVOT SVNT: ^

Rnd. qmc|p.A<fhuü/pa(Tiuü/neutrü/deponens/& comune« Subaltema CVIVSGENERISr

Si a(fb'ui iquia in o definit Bc acccpta r Ktera facit ex fe pafRuum :vt lego legor. Charta,Rexcui c5 iungitur annulus 8c Forceps .

Si paflTiui: quia i r defi nit &r ea depta reditin (uu aÄiuum: vt legor lego . Charta, Rex cum fbrdpe fubiun(flo annulo .

Si neumtquia in o deßnft vt aÄiuu /8c acccpta r litera latmum no eft . Vt ftor curror n5 dicitSunt prseterea neutropafGua: vt gaudeo gauifijs fum:{b

41

CAP.TERTIVM. feo folitus (um/fio,faÄuiTum/mcreo meftuflum * Charta «Rex cum annulo * Si deponentis.quia in r definit vt paHduu/fed ca de ptalatinu no cft. Vt luAor/ loquor/fequor/nafcor 6C orior . Charta.|Rcx cu forcipe .

Sicomunis. quia in r definit vt deponcns/fcditi duas formas cadit : zgemis/Sc patietis : vt ofculor criminor.Dicimus cni m ofculor te/ofculor a te/cri minor tc/criminor a te Charta. Rcx cum forcipe CC duobus hominibus qrü vnus alteru ^cutit

Septima queftio NVMERl VERB, Q.VOT SVNTr Rn. duo.Sigularis vt lego : pluralis vt lepio. Sub, CVIVSNVMERI: ^

Sifingularis. Charta. Rex cu vnica Corona 6C folo fceptro ,

Si pluralis. Charta. Rex cu pluribus coronfs & fceptris. Necp eim placuit numeru )^bi ^ denarios mcdicatos fignificare(vt de curato dc faccUano fce ci mus)fcd per Coronas dc fceptra/ que funt ifignia

42

DEVERBO Regiaemaieflatis,

•12«

OÄaua fäfdtatio FIG VRAE VERB, Q VOT S VNTiT Rn. duae.StpIcx vtlego Copof. vtnegl^o Sub CVIVSFIGVRAE^

Si fimplids .qufa no poted dimdi SCc* Charta . Rex cu imagine crudfixf.) Si copofita^.Charta. Rex cu moilro Horatiano

Nonaqueft. TEMPORA VERB.QVOTSyNTr Rn. Tria .PtxCens vt Icgorpraftcritu vt legi /iiitu« ruvtlegam. Subalt,

CVIVSTEMPORIS^

Si pf a^fentis : quia prsfens tempus dcfignat« Charta . Rex cum horario( qlia in vitris parantur) in cuius vtrac|{ parte eft medietas harcna? q pteri* to futurum copulat /qd eft ^priu teporis pntis.

Sipraeteriti. Charta Rex horario in cuius infe riori parte tota harena .

Si Eituri , Charta. Rex cum horano in cuius fug

F«2.

9

43

CAP.m.

lori parte eft harcna futura in inferiorem

Dedma SC vlrima de verbo rdfcitatio hjc eft »ö PERSONAEVERB.QVOTSVNTC Rn. Tres» Prima vt leeo : fecunda vt legis : tcrtia Vtlegit» Smjalterna

CVIVS PERSONAEr

Si primae. Charta. Rexcudeopatr^»

Si fecundae, Charta Rex filio .

Si tertiae .Charta. Rex cu fpiritu fando. Qug figurae prius etiam de pronomine funt hshh tae: 8c kcirco non vifum cft opereprccium^afdcm aut quafcuc^ alias prius habitas denuo fub obtutu coUocare ; Hinc igitur nobi^ S^ ipCum adyerbiö clirigcnda oratio«

44

ET

3

r>

3

S/i

ETI

3

1.

tu

70

n

(ro

3

M

CAP.Ull.DEADVERBIO. .ij. DVERBIVMdVARTA pars : ed: quse'adicdla vetbo figniÖ carioncm eius explanat atc^ iplet < Et no tatur quidem per Reginarrt quod fequcnri figura SC difticho vi dcre licet.

tTQ

3

70

n

cro

3

c 3-

3

o gr

Iddt Regina aduerbium rßnuat/qusc Regi obtc#

43 -

CAPVT.IIIL perans Legitimi ceu vida iubent focialia Ie<fli : om nia ad nucum illius (qmadmodü aduerbium fignifi cationem vcrbi )ex planat/atcp implct .

Qucftiones de aduerbio mouetur fcx : quarunt Prima(vt ctia de alrjs ^tib? femp )eft huiufmodi. PARTES ORAT.QVOT SVNTC Rn,vt fiipra.dC ciicieda charta vt fupra

Secunda fciCcitatid QVAE PARS 1 Rn. Aduerbium : quia &:c Char. ppoGta vbi Regia regi rcginä habet adiedä Tertia qucftio 3 ^^^ ADVERB. Q.VOTACCIDr

Rn,Tria:Significatio/coparatio/et Ggura. Charta. Regina tribus Iapidibus:in quorum primo f.ü (ig* nificatio /in fecundo c .i. cöparatio intcrtiof.i.{igura, Quarta hapc cd: SIGNIFICATIO ADVER. IN dVO ESTC Rnd* Quia funt aduerbia aut loci/aut teporis/aut tiumcri/ aut negandi Z&c. Sub altem ?i

CVIVS SlGNIFiCATIONIS r

Si qualiratis.qxua dcterminat verbum ratione q^ Ütatis .vtdodc fcribit Charta . Regina tunica |3o1yniita.i.vari) coloris: q cft qliras qujdam;

Si cuiufuis alterius fignificationis Charta. Rcgi na cum varns:ficut cft horarium/numaus/ßradus

- 46 ~

DEADVERBIO. .y.

Si'ceteTi, Quibus itelligcomcs alias ugnificatiocs praeter qualitatcm .

Quinta edh^e

COMP ARATIO ADVER. IN QVOESTr Rn.intribus oradibus coparationis.Cpoiitiuo co^» paratiuo /Sc fuppeiladuo : Subalt. COMP AR AT VR r Si aduerbm fuerit copaf a bile Rn. Tic . Et ii poficiui gradus vt dodlc Charta.in qua Regina cum fcala vnius gradus « Si coparatiu! . Char.Rcgina cu duob^ grad# Si fuppcUatiui. Char.Rcgina tnb.grad* Quod Ci no coparaE, Cha.Rcgia cii nullo gradu* Sexta h^ceft FIGVRAE ADVERB. QVOT SVNTC Rri. du» .fimplcx vt do^e prudcnter/copofita VC indofteimprudenter. Subalt» CVIVS FIGVRAE C Si fimplids.Char, Regina cu crudlixo Si copofitse . Char. Regina cu moftro Horatfj# Abfoluto aduerbio/feftinädS nobis ad partidp.

47

CAP. QVINTVM

VINTA PARS ORATION is Participium : eft quae parte ca^ pita nomine SC )^bo, Recipiteni a nomine genera 8C caCa x>bo te« pora Sc fignificationes/ab vtrocp numerü &: fi^uram .Significatq^ P monachu mcndicante. vt oftendit feques liigura.

P

n t

B o

3 e>

3

3

c

CO

&*

ff.

(^

-o

3

Hoccft

- 48 -

DEPARTICIPIO .«*

Hoc cft p fratricellu mfdicame lignificaipiiapiti« Nam Gcut hie a facerdotc BC rege fupmis ac dign'w oribus in arce 8c feorfum 8c fimul ftipem expollu tat: itailluda nomine genera fi^cafus/afverbo lern pora €t fignificationes ab vtrocp numefu Bc figura r«cipit Vbi taccndu putamus 9 hoc myft<rnu ni mis mordacitcr audiuimus itcrptari qucndl ded« uotis aucupi)s que contra edimi Clemeniis quinti de Icp^ machinaturmonachi idamnu curatotum. Es de dt ^dudij tionibus ac ampliflimis rcdditibus ^s faginati relli gioH principibus / regibus/ cxfaiibus hamatis fuiS deuotionibus abflraxere» De Parjicipio mouend« funt qflioncs.xJquaruiÄ Prima eftha?c PARTES ORAT. Q^VOT SVNT r Rn.8r ^

eijci.charta vi fup, ^

SecundaqucH;. QVAE PARSC Rn. Patticip. qui'aeflpats 0Cc* ^ Char. Monachus mcdicans a curato dC re^e«

Tercsa fcifcirado P ARTICIP.QVOT ACCIDC Rn. Cex. Genus /cafus/ tepus/ (igni ricacio/numerus/&' figura . Charta Monachus fex lap i'n qo TU primo g. i. genus ÖC c » iOuartaquclt.

CEN.PAR.QVOTSVNT<

49

CAROVINTVMi

Rn. duamor Mafculinu vt hie ledus/ Ff mininu vt haec le(f^a / Neutrü Vt ho c k<fluni /Omne vt hie & h^c BC hoc legens » Subal. quefl:

C^/IVSGENERlSr Simafcuhni/f^minini/neu tri/aut omnis : Rn. ScT^rjcien, char.ficut de nomfe Sc ^nomine diximus. Monachus maf.cu puci la/cü fcarnno/cümaf. Sc puelia in fcano fcdetibp,' Quinta queft. ^ CASVS.PARTiCrP.QVOTSVNTC

Rn. fcx. Nominatiuus vt hie SC hjc et hoc legens / Genitiuus vthuius legcnds /dCc, Snbalt. CVIVS CASVSr Si re^i aut ü obliqui , Char. Monaehus eücadentibus ficTup. Sexta intesTOgatto ^ TEMPORAPART.QVOTSVNTC

Rn.TriaPraefcns vt legens /PrscterirumvtieciluS; Futurum vtle<f^urus. Snbalterna CVIVS TEMPORlSr Si pr^fais/pteriti/aut . fuDjri: Char. Monachus horarrjs ficpaulo ante de rege 5^ horarrjs dicflum e(l Scptima qued. r SIQNIFICA. PART. IN QVO SVNTC Rn, Qjjia ab acfliuo verbo duo participia veniuni praefens Sc futurü/vt legens lecffcurus Apaff.duo. ptm 5^ fumrü/vcteAus ctkgedus » ANeut.duo ficab ad.pfis etfut.vt ftäs ftaturuS A deponeriti tria praefens ptm 8C futurum/ vt lo

~ 5o

DE PARTICIPIO zex

«juens/Toquutus & loquuturus .

A cömuni quatuor PraErfens ptm et duo futura X vt criminäs crimiatp crimlaturp vel criminädp, Su CVIVS SIGNIFICATIONISC

St acfliualis. quia venit a verbo adiuo Char.Mo nachus änulo S<r forcfpe duobufc^ horarrjs: qm primü tepus prxfens / fecüdum futurum fignificat qd p harenäc vt de>?bo dixjus)fadleeft itelÜgere »

Si paffiualis.Ghar.Monachus forcipe & änu« lo ac duobus horarrjsiqrum primü pteritum/fecü^ dum futurum fignat tempus .'

Si Ncutrahs Char. Monachus anuIo Scduo'" bus horariisiqi^ pmü pns fecüdü futurü Cgnifica

Sideponentalis: Charta. Mo nachus cum forcipe ^ tribus horarrjs: quorumprimum pra^fens/fecü« dum ptcritum/tertium futurü infmuat

Sicomunis. Charta. Monachus cum biformifor cipe ( cadit enim verbum comune in duas formas( hc quatuor horarrjs : quorumprimum prasfens/fe tundum prxtcntü tempus/ tertium duo fignat fu?

5i -

C AP. OVTNTVM*

ttlf^fprimu sn rus fecundum in dus

Ov^auafcifcitatjo 0 NViMERIPART.t)VOTSVNT,

Rn. duo, Singularis vt hie legens^ pluralis vi nfj le gcntes . Subal . CVIVSNVMERIr Si Gngularis. C harta. Monach.cu vnico pane. Siplural.Char.Monach. penes que multipang$.

o Nona Sc decima queft.Quotparrici.p& cufus fiV Qg guraeacdcdinationis:" AdquasRn.^prjdc.c^char ta? cu fignis circa monachü pofitis q de noinc ipfi adiijximus curato qn de fig-et dcclin dicercnius . hac tm nouto q} quic^ fed tres Tut decl-gtidp

53

CAP. VI . DE CONIVNC. »17.

ONIVNTIO EST PARS OR A tionis änedens ordinzn(cp fententi* am. Et figuratur perpincernambibw lis potonibus vina porrigcntem . Id quodfigura fequenti Scdiiobusvsr icuJis adiun(fl:is cxprimitur.

c -t

o

n

B

3

3 3

s

a*

•TS

3

Idefi: Caupo vina propmans norat Coniun(S«on€

53

CAP.SEXTVM Sicut enim ipfe coiungit conuiuas ad fimpofia / öc queadmodurn vina func Tentatura pedes olim vi fturaqj linguam: ita h^cpars reliqaas partes 5^ ip« . fam fentcnnam annccflit atcp ordinär. Q^uefliones de coiun(fbonemouenturfex: qrum Prima efthcc PARTES dR.ATQ.VOT SVNTr Rn.8^^ f)ckn. charta Tic fup , Sccunda queft.

2 QVAE PARSr Rn.Coiun(f^io!qu{aeflps&:c^ Charta. Pincerna fimp^fiantibus vina inRindens Tertia fcifcitatio

3 CONlVNC.QVOTACClDr Rn.Tria. Potellas/figura/SCordo Charta. Pincema cum tribus lapidi busrin quorum primo p.i. potellas infecundo f&a

Quarta queil:. * POTEST.CONIVC . QVOT fpeccis habet C Rn. quincp. Copulatiuas/ difiundiuas/expleiiuas caufalcs/8«: rationales. Subltcrna CVIVS POTESTATIS:- ^ Si copulatiuas. quia coiungit tarn fcnfu c^ vcrba. Char. Pincerna anu q copulac iuucne et puellä. SidiGurKfliuae.quiadifmngitetc. Charta. Pin# cert\a cum officiali pmulgante fentcnnam dmortij mterduos cjuos abinuicemdißungit»

- 54 -

DE CONIVNTIONE .;?«.

Si cxpletiuaE , quia SCc, Charta. Pinccf na cum va fc quod cxplerur.

1

Si caufahs.quia öCc. Charca .Pincerna cum recen fcntc caufam .

Si Rationalis. Charta . Pincerna cum afiignante ratio ncm.

Q^uintaquclt.

FlGVR AE CONIVNC. QVOT SVNTr . Refpondetur . duse : Simplex vt nam / compofita vtnanc^. Subalt.

C VI VS FIG VR AE C Si fimphas.quia no SCc, Charta . Pincerna cum crucifixo . "'"npnGtse.Char ^* ^oratiano«

55

^ CARSEXTVM

OR.DO CONI VNC.IN Qyö ESTf

Rn. Quia funt aut ppofitiua: coiun<fHones / vt ät

ac afl : aut fubmndiu*e/vt c^ ne uc : aut comuncf

vt ergo id eo igitur , Sub alterna CViVSORDINlSr ---

Si ppofstiui : Quia praeponitur c!i<flionitjus qtia$ copulat. Charta. Pincernacum quodam habsnt^ vafcufumfibi pra:pofitum .

Si fubiuncfliui : quia poftponitur o^c » Charta. Pincerna qdä qui pod: fe portat Vafc*

Si cSmonis: quia 8c pponif & fubiügif Charta. Pincerna habente ab ante &: de pofl.

Hrjs fic di»f^is ^e coitjniflione : oncm aggrcdiamur.

nücppoljti Pricpofiti'o

56

€äP Vit. DE PR AEPOSITIONE t s p R AEPOSITIO PARS ORATT onis feptimaifignificaf^cuflodcfai crse »dis/ qui bC acditimus SC tsditu US dici pot ab acde tucda:quetn Varr. leditimu diccdü exiftimatnq

IB sedituü, (^alteru fit reccnti nouitate

ra^um/aflerü antiq origine incorruptu^ Eius my {Icriühacfigitra & difticho notatur.

E.

•t.

0

••^^

3 c

o

1-*

3

C C

M

a n

H.i«

^7

CÄP.vn.

Meft Teptima pars non*abrurdc ^ famulum Jelu« bri fignat . \s enim puldi tympanoFjz qcun(^ gefuri tur/haud fecus at(^ pra^pofino rcliquarü partiu fig nificatione:coplet/mutat/ac minuit De prsepofmöe mouentur qucftiones.Ä^cjuaru*

Prima efttalis, PARTES ORATIONIS QVOTSVNTc Rn. o(fto/ Sc ^qnenda char.cü odo perfonis dCc, * Secunda eft huiufmodi

QVAEPARSr Rn.Prscpfitiorquiacfir&rc* Charta , Acditimus cum tympano/ cuius officium infinuaturper qugdäcannina cuiufmodiruntiftar Vox ego fum vitsc/voco vos/orare venire . NunAio fefta/metum/noua qu^dam/flcbüe IjthS" Et qlia celeberr. virlacobus Xylotedus decanus Colmarienfis/pacronus meus/pridera magn:Bcui# dam campana: Cux vrbis infcribeda copofuit . Fulmina ventis tepeftatefcp nociuas

Depellamfonitu fit modofirma Fides SCc» Tertia queft,

PRÄEPOS. QVOT ACCID:' Rnd. vnum. quid " cafus tantum . quotcaftisr duo. quiCaccufatiuus SCabUtiuus. Charta. Aeditimus cum lapide in quo c .i.cafus *

Quarta rdfcitario CVl CASVi SERVIT r

58

DE PRAlBPOSmONE^ .30-

Si accufaciuo . Charta . Aedituus cum tribunall (vbiritaccuratio)obliquccaJentc.pcrquodaccu^ fatiuücqui c(\ obliquus cafus) dedgnare v^oluimus*

Si ablatiuo . Charta . Aeduuus/ dC iuxta ipfum aliquis cadens cui paJlium auffcrtur . Ita enjm pla# cuit figurare ablaciuu m . w>;^

Si vtriq? . Charta: [Äcdi'tuus lUxta quem duo prsecedcntiac id eR tribunal dC cadens )comü<fla vi dentur.

Et hscc quidem de praeporitione . R^ftat adhuC tima pars abfoluenda

- 59 -

er

c

3 S

t3

►n

•5"

CAP OCTAWM,

NTERIECTIO PARS ORAT onis vltima: cft qug fignifiicat mcm tisaffecftum voceincognita. EtfigU ratur per ftultum/ vt docet figura fe^ quens dc diftichon adi€(flum

o

ä

w

3

70

o S

3

rt <^

B

-T3

3

Hoceft o<flaua orationis pars per fatuum intel^^

6o

DE INTERIECTIONE. .31.

Iigitur varrjS modis ridltcm/ gaudetem Sc gemct?

pcrindeacipfaintenedno mentis affe<fluni voccin

cognita multiphariam fignificat

f>^ouentur aüc de ipfa iteriecftione qft. üq. qrum Prima hacceft

PARTES ORATIONISQVOTSVNT^

Rnd. &r ^i^dcn. Charta Tic iam fcpe diAum

' Secundahcc

QVAE PÄRSC Rn.Intcriecflio.quiafio.&rc

Cnarta. Fatuus apud que cor 8>C cornu vnde vox

incognitaprodit. Tertia fci'fcitatio

INTER lEC. QVOT ACQD r

Rn. vnum .f. fignificatio

Chafta.Fatuus vni'co lapide ca^

dentc in q fi. fignificatio »

Quarta &^ \Htima queft . SIGNIFICAT.INTERIECINQVOESTC Rn. quia aut Izeticiam mentis fignificamus vt euax aut dolorem vt heu /aut ämirationem vt papc/ aut mctum vtatacaff/Sif fi qua funtfimilia» Subalt» CVIVS SIGNIFICATIONISC

Si la:tanris. quia la?ticiam fignificat, Charta.Facu US cui adiunp (ur facies ridens

Si dolentis. Char, Stultus penes que facies dolfs

Si admiratis. Char.Stulcus fade admiradtc,

Sitimetjs. Char. Fatuus vultu timoreprajfeferen

61 -

CAP. OCTÄVVM . teJqomnia hijs qtuorimagimbus vi dere licet«

Sic ergo fiue generaliter fiue fpecialiter ludendo i*s qui inter ludcndum plures habuit ia(fhjs/ ludum jpfumlucratusen:.

PERORATIO

Hjcfunt vir eximie q fucafiuis horis vario fcfie^ mate &r figuris cffinximus pro facili &: ludicro pu^ croR2 cxercitio in elementis Grämaticse/te ad id po tilTlmü hortante Sc quafi vrgente , Que fi tibi pla cuifle cognouero: fatis fuper(^michi fuent. Lon^ ge enim maius duco foecine quod volcbas/ ^ fi in uidorum detradlione &: odio deterritus/ tibi quod petebas negaffem . Quinetiam nec^ ipfis Zoilis hec fcedmus : Ted vel michi foli veluti Ifmenias (fi adeo turpe 8>C miferabile alsquid acciderit vt nemo fegat) veUquando ita Übet) ctiä tibi qui omnia mi« raris quibus es mirabilis ipfe/tuic^ fimilibus hoc cft do<fhs/mitibus/ bonis/acamicis : & impriniis tc« nerap aptatulse/ob cuius vrilitatem hunc laboremcfi leuefigmentumlabor appellari poteil ) libenterfu

62

CONCLVSIO

.•52(

^^piniüs t Hi]s igitur fic abfolutls /Iiufic in modS cum tranfformatore Ouidio quo etiam Ulj^oepi fitus / nobis eft rcccptui canendum

Nunc opus exegf : quod Ci louis ira vet jgties Vel potcri't Ferrum vel cdax abolerc vctulfas Gualthercinfigriis : tarnen hectuaiuflapcregi/ Atc^ tuo fempcr ( nifallor ) pc^orc viuam »

ift locus in Vogcfo lam notus vbicp per orbcn|

A Dcodatetuo nomine nomen Habens: Hie Guairfierus Lud necno Philefius ipfe PrefTerunt miris hec elementa typis , AnnodominiM.D.iXt Kaleii. lunrj ,. .

- 63

'*--."*^-^' .-^^^j»

jiS

* «Bi- ai ;s*

■*.- rri- .^' \

^^^

V-Ü«

>^;^t<Bi jUMB T^IMjJI

t««

JA:

^»«1 :««i ^iil

^■^?T-^^ -_iF"

mate

croRj

tiffim

cuifTe

geeni

uidon

peteb«

hecfce

adco ti

Icgat) \

raris qu

Icuefign

#.^^

■■S, ■««% Kfö, «-•.■^-*-- **'

^ ' l^'^^^'-t*-

i-,; .:«<Ä. **;

e?-P*i.*:

^^■; >^. -i^/F

«a

WT^F^S

m

t ^m- «• -7^: mt^-m^ m> m^ wm mr m'

»#■

■*■• ■•?•.

M n:

mm >^- mt^ m: m 0m: m

> tm mi^.

^- MI.

##PC'

1 C3 «S: fif '

k:^:

^r:-t':^>

X

Vdpotn«!

Gualihtrtirff^»

Atcjtuof

t^nnrnq

'OH

I IIIU ->

\ ni im,, , .., inVd '71IHH X

i\

I;ftloni5

ADc-

Hie Gl

■■iti .

1 . Id A/ IIIA

A-.--^

^ ni'i\;<: ri 'IIA

" ( '

NÖ:t «anavH ia

^.•

(1 -^^fi jqtf »»p

11 \n\ 'SSAA\ "A

■iC:^

*.«*«*

^^.*^*..:^

^ M:

■■■ .m .*

^ .^.-St.

^ ...^^,

\j:.^.€.

i^i^^.:^::^^:;^.^*

H f ^''•■k -J'niA

.«»«■;-^

.Ml-- 4

-mm:

3V ■^■-

«/

«!? -

*(•

Ä'

s*

„:^^*r

■it^.

'^■ä

IT

^

•"* '^^ J«^

am

■^ •^•,;.

'S-,.-.

"^•-■«i

.:4^m

:«*•!

-t- -y^ 'uaSunpiiq

-qV £1 UVi "Suninspag 3jqi pun suapunqjqBf -gl sap U38un[uiuies3si3y uagojS siq 'XVP^ 'aWH09

•qoign^q niaznia }8i ijaH «spar

'8 'Vi •Sunipiuig

J3UI3 jiui uaqaSaSstiBJsq Jionjpajiuiis^Bjl ui (busSis -3§0j\ snisa|iqd) uubuiSui'^ SEimBpv sap ejBjnSg BDUEuiuiBJO siQ ''A •>! 'ZNVHd 'H3SaiM. "IX

•£ -^ 'o't' "uaiuauiSBij

uajjqBM9qjnB pjBMSjisjr) ui ijaqioiiqiqsjnjisjaAiuQ uaqDi^Siuo^j^ jap ui usjsjqsui q^B^sj •oegi oigi uoA 1I3Z jap soB u3U!uqDsz]0H S' iiui ^^snjpaBiq -ujg jsqDsjnspjspaijvj '^dbusjijVV nz jnjqjopunyy^ SEQ '•! M 'HHaiaHHDS a'^n mVd 'ZJLiaH "X "Ol "lAj "lOj -usguniiaiuia iiui pun

>Ionjp3iiui!S5]Bjj uj -yi "e unj>iuBJj[ nz jjaqjoij -qiqjpBig jap aziysag uii 'aqBSsnBOijoj uai^onjpaS uasrq^DjBg uubuijsh uoa 5)ooiso>j nz Jsp ajBjd -uiaxg UI3UI3 vpv^ 'goIio^i uajqBf uap ui usiijs -Bjg qDBU asia-y auias Jaqn pipajv ^P ozuajoq üb s,iDDnasay\ oguaiuy iM^usg uig -snAOu snpunj/^

'i>ina 'HDvaNaanHJL ««" ima 'moniivs 'xi

"9 'Vi 'og 'öo? ' JjqBjjaaj^ sjaSuudg uoa aiiuiis^iB j jij\ 'SjaSuijäg JBSBqijBg ajqoijaqasiay jap Sunjnap -ag aqDjnjBqosuassiM aiQ 'ZNV^d 'aZlflHDS "IIIA

"Ol 'Yi Vfi^ 'uinBqiuuiBJs)

•o" "JiiuojqQ aqDsuaXBq ai^jDnjpaS aisai^B aiQ •logi ujaÄBg ui aSozjajjj pun uiaqy laq uajBjS -ziBjd jap uitUBis pun Jjiuojqo '-O'HaOMiaiaT 'IIA

•£ 'Vi *o8 'Suniiai

-uig jauia jiui -SsuBjaq '5iDnjpai;uJiS2{Bj uj "jaug -snquinio^iaqDsinaa jaa 'qVHNÖX '^laiaVH 'lA 'Vi 'o'l' "Sjaquainr) uoa iJfonjpaQ •^^i'\ jqBf SBp jtij snuB!si3 jaqDsmaa uig "aüHlHV 'SSAAV "A

I

'S 'Vi "08 '^IM^IP^O 3H3SIU0JBDDBUI aqosjnap ajapuE pun bioh sJÖ 'IHVD 'MIHIWÜIH 'AI

-mszg sSjusM piB siq jsi pun godl ajq^f rai uaiiiDsja -gj -j^ uoa ssrajd mnz usmiu^dszioh uaqjsjjojojt Jim aqcSsnv aisja auig

'9 -j^ 'oi' "usSunpiiq

-qV ■f''^ l!Ui aqßSsn V 3§Hn'l ^Hsm^ 'suapunq -jqBf "AX S3P s^^suoMSjqBlna^ 'inVd 'ZIIHH 'IH

—•9 IM -08 -uapunqjqBf -jax P"" 'AX

map snc qjBJsnBH moA sjqDipso '"HX 'adWVH 'II

—■-^ -Vi

•08 "Bpisoduio^ sp oSbuubs qoBu uaqosinaQ jap uasiajjaSjifj aip pun q^B^ uoa Siun^ snuuBUuaH sap" qonqsjJqBjiiBAV sbq 'QV^INÖ:» 'HHiaVH 'I

'Sonpijqqoeiy jan9J)9S dj '^i^^ \{\ pon aX ^^P »DjnqdsziOH pon d^duq

•aarasuoqdv uajnjs ujapaiu uoa pun uajnBjg usqotj UOA "«3ÜJ3H1S3V snau» suig 'jsjipamsav jauassaSjSA uig 'iijs U3VIDSU05S11J uoj7iai niOj\ 'assEO jap jne isun^j aiQ -puriqjausutix silDsjnsQ jaQ -jjBMuaSa^ jap lajaiBjv aiQ jsünji jauaqDunjv 'Uipca aisnSnv lag jauqnJX uqaqi'i^VY jasiBji Jaqöiiniiaq uig yBqas -puEi uaujapom jap uajsiiiJS 'uoiSnaa pun isuna :)i'Bqui

os-£ -pa -IX

•g £oc -janEuauan^ ouuag uoa ajjoijqsiDnH pun uaiqoissny niS «^P «m jduräji aeQ

•jazuniv »IIBH 'qjupoo sjnoT -jauqnJX uipqiljW -13 P^ ii -OA qoiJUiajj -auBUijOH uoa S\i&^n-i Xjfi jassai mcqui \

"^ 'Pa 'X'SO'i "pScAiassB^-j aSai jg j B q 1 o q UOA siBjjjo j sqoag - aax^^ oqosinaQ

o?-i -puBO -xi 'S 89 "laSoAjassBA^

-jasaijg '1 uoa aipnjg auig -oipoH Q^snßnY

' Ta IIIA 'S -qosjoq-jaia^ SiAipaH uoA sunzjasjaqaß ajaaisuojnv 'J a p j o ui a Q a u a ö n g uoa aipnjg ' 'jeTana;yQ m^iiB)sao3 '|

\

1

PLEASE DO NOT REMOVE CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY

F.1 Ringmann, Matthias

2075 Die Graranatica figurata

R5 des Mathias Ringmann,..

:^:r:.l:

nr^t:

.MZnzmi

wzm.:

^^^ r^^t^^^:

t :.«:

ZM'M

.«:«,

^ •^^#«*^:

jf v:r

#'...^#

•■'S". ._#"

^i- ^:cl: ä''^:

Ä . ./^ :m

■n::n Zm.

■M'M

M ,.M

. ^^- ^ u'^

?;,.#-;,s .^^.y:^-

^\.c

I'TM'

.€

j ^ä:;«

M-Z.^

,4" -.M

^/r':C-'

Mr-7M\ H :^€

•#af i#* ^--

.ilB* .:■* ..,_ .,^^^^ .^^ ^^

fi^JP» il» Wm üÄ fP» ^j;;»» Wm ::^iHi

^■Sil;'

^,':i&.

■«-.T^'

mr &

^, '1^:

t '.M

*...^'

^^^ÄJfem-.^

(?■' .-''*

P^...:^>:,B::

■^t^^l-

f.. %

t ""%

1:.: t

, ¥' i-,: 1^-

*i.?m:^:t^,B-

!i^.^^,i- :^;V

;.*aB:::*,

'%i.''"'-''-i

^•^if .«^^^ :'^.^ "Ti^§, ■■^'i»^>

C^^-'^***^^

*■'.»

.*tj::^^

M '^-M'

W:m

■*-^*&l*J

;l..*-'fe

:***;%,

^^:::-^

W'^ : wr«,p^

^::a.

!^:ltf

.m^:m^M-

3^^-^

.g: \r^ mm

■>i^

4 /^

■^ .. i— ^^.

■■ ^te

(

T^^

'^^*tS

n

.M

.M

^ \ür

.fi¥

^•...^^c^

:«'t#^

M^.M

«:!«4«

^ir:ic

1- : -^

A.» . K

^ :-^

c /fei^

^^Vm"^^^

.:C^V4I^

^c m ^

■■■

c:.::i:

c*,., ^■:;€

# -

.ri^c:.^:

lEr.*

^[^■raH^

-Ä^.

V^'^^"-."^

t-Vir '^

^ ^^^

■■ m

ttn

:^^:M-m

^€-

^ .■^^.^^v^-^^-^

immm

ir ^^i'TC

':^-\..m

-y -'S4 'M

m

Ä "^ ~^'^ '"^

4*

ä; ^ SS-, .,

H:

*:^«^«:»>j:,^«

^^^^^T^^^^K^S

B^E^s^^^^^'^^^^^&^^^^^Kä^^BK

fe

:^^^

#W^^-^

ir~'-' 0r- i^'" ■' ji

^t^^l^«^

*• 'Sä'- . f.

3 :,ß^3

iSii»H0iyM

i-^:t

c^#- ^^

' >%

*

^BSHI^^v '^B^H^^t^^^^^^^^H

^^^.*^

.:..^^#...

M''^

■m i*vf-'-

^

wmmmsm

sT a!

IS%^^

F/I^^Wai

4^:.^^^;'Ä ■■#■■

»r : Jäj- iiöi^ .*(- .

*>...^j^i'.*i;^

*■' «-

,j»\,*lB»^ .j»' .iii-

>!-: ^;"*: